ލަވަޔާއި މިއުޒިކުގެ މައްސަލައަކީ އުންމަތުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން މައްސަލައެކެވެ. ލަވަޔާއި މިއުޒިކު ޙަރާމްކަމަށް ދެކިވަޑައިގެން އެކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލު ދައްކަވާ ބޭފުޅުންނާއި އިންތަކާކާއި މިންތަކެއްގެ ތެރެއިން ލަވަޔާއި މިޔުޒިކު ހުއްދަކަމަށް ދެކިވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިންނާއި އެއްވެސް އިމެއްނެތި ހުއްދަކަމުގައި ބުނާ ބަޔަކު އުންމަތުގެ ތެރޭގައި އެބަ ތިއްބެވެ. މިރައުޔަތުކުގެ ދަލީލުތަކަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ މިމައްސަލައަކީ ސަލަފުއް ޞާލިޙު ނުވަތަ ބާއްޖަވެރި ތިން ޤަރުނުގެ ބޭކަލުންގެ މެދުގައި އިޖުމާޢުވެވި އެއްބަސްވެވިފައިވާ މައްސަލައެއްތޯއެވެ؟ އަޅުގަނޑު މިމައްސަލައިގައި މިލިޔާ ލިޔުމަކީ ފަހަރުގައި އަޅުގަނޑުގެ ބައެއް އަޚުން އެންމެ ބޭނުންވާ ގޮތަށް ލިޔާ ލިޔުމެއް ކަމުގައި ނުވެދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ހިތްތަކުގައި ފޮރުވިފައިވާ ކަންކަން އެންމެ ރަނގަޅަށް އެގިވޮޑިގެންވާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ވަކީލުކުރުމަށްފަހު ލިޔަން މިފަށާ ލިޔުމުގެ ބޭނުމަކީ ޢިލްމީ ތިލަފަތަކުން ކިރައި ދެފަރާތުގެ ދަލީލުތަކާ ޙުއްޖަތްތައް ކިޔުންތެރިންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމެވެ. އަދި އޭގެތެރެއިން އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާ ގޮތް ބަޔާންކުރުމެވެ.
ލަވަޔާއި މިއުޒިކުގެ މާނަ:
އިސްލާމީ ފިޤުހުގައި ލަވަޔާއި މިއުޒިކު މުރާދުވާގޮތުގައި ވަރަށް ގިނަ މުޞަޠަލަޙުތަކެއް ބޭނުންކުރެވިފައިވާކަމީ ޔަޤީންކަމެކެވެ. އެގޮތުން "ލަޣުވު"، "ސިމާޢު" ފަދަ މުޞްޠަލަޙުތައް ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. މިއުޒިކުގެ ފަންނުވެރީންގެ އަރިހުގައި ލަވައިގެ ތަޢުރީފަކީ ރާގަކަށް އިންސާނާގެ ދުލުން ކިޔާ ޅެމެކެވެ. ނުވަތަ ރާގަކަށް އޭނާ އަތުރާލާ ބަސްތަކެކެވެ.
މިއުޒިކަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ މިއުޒިކަކީ އޭގެ ޒާތުގައި އަޑުތަކެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިއުޒިކުގެ މާނައަކީ ވަކި ހަމަތަކަކަށް ނެރެވޭ ޢަޑުތަކެކެވެ. ނުވަތަ ވަކި ވަޒަންތަކަކަށް ހަމަކުރެވިގެން، ނެރެވޭ އަޑުތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން މިއުޒިކު އުފެއްދުމަށް ވަކި ޒާތެއްގެ އާލަތެއް ބޭނުންކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. (الغناء و الموسيقى حلال أم حرام ص 8)
އެހެންކަމުން މިލިބުނި މާނައިގެ މައްޗަށް އެކި ޢިލްމުވެރިންގެ (އިހުގެ ބޭފުޅުންނާއި މިހާރުގެ ބޭފުޅުންގެ) ރައުޔަތަކާއި ދަލީލުތައް ބަޔާންކުރާނަމެވެ.
ލަވަޔާއި މިއުޒިކު އެކީ ޙަރާމްކަމުގައި ދެކިވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅުން:
މިއުޒިކާ ލަވަ އެއްވެއްޖެނަމަ، ލަވަ ޙަރާމްވާނެކަމުގައި ޝައިޚުލް އިސްލާމް އަލްއިމާމް އިބުނު ތައިމިޔާ ފަތުވާ ދެއްވާފައިވެއެވެ. އަދި ލަވަޔާއި މިއުޒިކު ހުއްދަކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅުންގެ މައްޗަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އިންކާރުކުރައްވައި ރައްދުދެއްވާފައިވެއެވެ.
ހަމަ އެފަދައިން އިމާމްގެ ދަރިވަރު އަލްއިމާމް އަލްމުޙައްޤިޤު އިބްނު ޤައްޔިމްވެސް މިމައްސަލާގައި މިގޮތަށް ދެކިވަޑައިގެން، ޚިލާފުވެވަޑައިގަތް ބޭފުޅުންނަށް ވަރަށް ވަރުގަދައަށް އިންކާރު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަދި އެކަމަށް ޚާއްޞަ ފޮތެއްވެސް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. ކިއެއްތޯއެވެ؟ ލިޔުއްވައިފައިވަނީ އެންމެ ފޮތެއްވެސް ނޫނެވެ. ފޮތްތަކެކެވެ. އެގޮތުން އިމާމްގެ إغاثة اللهفان من مصايد الشيطان އާއި حكم الإسلام فى الغناء މިދެ ފޮތަކީ ލަވަޔާއި މިޔުޒިކު ޙަރާމްކަމުގައި ދެކިވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިންގެ މައި ދެ މަރުޖިޢެވެ. އަދި މިދެފޮތް ކިޔައިލުމުން އަޅުގަނޑަށް ފެނިގެންދިޔައީ މިމަބުޙަސުގައި އިމާމް އިސްކުރައްވާފައިވަނީ އިމާމްގެ މަޛުހަބު ކަމުގައިވާ ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ އުޞޫލުތައްކަމެވެ. މި މަބުޙަސުގައި އެއްޗެއް ލިޔާ ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެންމެ ކުޑަމިނުން މިދެފޮތް ކިޔައިފައި އޮތުން ވަރަށްމުހިއްމެވެ. މިދެންނެވުނީ މިއަދު އެންމެ އަޑު ހަރުކޮށް ލަވަޔާއި މިއުޒިކު ޙަރާމްކަމުގައި ވިދާޅުވާ ޢިލްމުވެރިންގެ މައިގަނޑު ދެމަރުޖަޢެވެ.
އަހުލުއްސުންނާ ވަލްޖަމާޢާގެ މައިގަނޑު ހަތަރު މަޛުހަބުގެ އިމާމުންގެ ރައުޔައަކީ ޙަރާމްވުމެވެ. އިމާމް އަބޫޙަނީފާގެ އަރިހުންނާއި ޝާފިޢީގެފާނުގެ އަރިހުންނާއި އިމާމް އަޙުމަދާއި މާލިކުގެފާނުގެ އަރިހުން އައިސްފައިވާ އެންމެ ޞައްޙަ ރިވާޔަތަކީ ލަވަޔާއި މިއުޒިކުގެ އެބޭފުޅުންގެ ނަޒަރުގައި ޙަރާމްވެގެންވުމެވެ. އަދި މިބޭފުޅުންގެ މަޛުހަބުތަކުގެ ގިނަ އިމާމުންގެ ރައުޔައަކީ ޙަރާމްވެގެންވުމެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި ޙަރާމްވެގެންވުމުގެ ރައުޔައަކީ ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިންގެ ޖުމްހޫރު ބޭކަލުންނާއި ޙަދީސް ޢިލްމުވެރިންކުރެ ޖުމްހޫރު ބޭކަލުންގެ ރައުޔައެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ހަތަރު މަޛުހަބުގެ އިމާމުންގެ ކިބައިން ތަފާތު ރައުޔަތަކެއް ވާރިދުވެފައިވާކަމީ ޢިލްމުވެރިންގެ ފޮތްތަކުން ޔަޤީންވާކަމެކެވެ. މިލިޔުމުގެ ކޮންމެވެސް ހިސާބެއްގައި އެބޭކަލުންގެ ކިބައިން ވާރިދުވެގެން އައިސްފައިވާ ރައުޔަތަކަށާއި އެރައުޔަތަކާ މެދު ޢިލްމުވެރިން ދައްކަވާފައިވާ ވާހަކަތަކަށް ތަފްޞީލީ ނަޒަރަކުން ބަލައިލުމަށް އަޅުގަނޑު ގަސްތުކުރަމެވެ.
ދެން ފަހުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން، އަލްއިމާމުލް މުޙައްދިޘް މުޙައްމަދު ނާޞިރުއްދީނުލް އަލްބާނީ އާއި ސުޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ޢިލްމުވެރިން (އަލްޢައްލާމާ އިބްނު ބާޒާއި، ޢައްލާމާ އަލްފަޤީހު އިބްނުޢުޘައިމީންގެ) ރައުޔައަކީ ޙަރާމްވުމެވެ. އެކަމުގައި އެބޭފުޅުންގެ ފަތުވާތަކާއި ފޮތްތައް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. މިކަމުގައި އިމާމް އިބުނު ތައިމިޔާއާއި އިމާމް އިބުނު ޤައްޔިމެކޭ އެއްފަދައިން މުޚާލިފުންގެ މައްޗަށް ގަދަވެގެންވާ ރައްދުތަކެއް ދެއްވި އެއްބޭފުޅަކީ محدث القرن އަލްއިމާމް މުޙައްމަދު ނާޞިރުއްދީނުލް އަލްބާނީއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ލިޔުއްވި ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި (تجريم الات الطرب) އާއި (أحكام الات الطرب) ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިދެފޮތުގައިވެސް އިމާމްވަނީ، ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށްހުރި ދަލީލުތައް ބަޔާންކުރައްވައި އެދަލީލުތައް ޞައްޙަކަން ސާބިތުކޮށްދެއްވާފައެވެ.
ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށް ހުރި ދަލީލުތައް:
ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުދައްކަވާ ބޭފުޅުން ކީރިތި ޤުރުއާނުންނާއި ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ކީރިތި ރަސޫލާގެ ސުންނަތުން ލަވަޔާއި މިޔުޒިކު ޙަރާމްވެގެންވާކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުތައް ދައްކަވައެވެ.
ހ- ޤުރުއާނުން ދަލީލު:
1 ލުޤުމާން ސޫރަތުގެ 6ވަނަ އާޔަތުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ މާނައީ: ނުދަނެތިބެ، اللَّه ގެ މަގުން (މީސްތަކުން) އެއްކިބާކޮށް، އަދި މަލާމާތުގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމަށްޓަކައި ފައިދާއެއްނެތް ވާހަކަ ގަންނަ މީހުންވެސް، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ވެއެވެ. އިހާނެތިކަންދެނިވި عذاب އެއުރެންނަށްހުށްޓެވެ.
މިއާޔަތުގައި އައިސްފައިވާ لَهْوَ الْحَدِيثِ ނުވަތަ ފައިދާއެއްނެތް ވާހަކައިގެ މާނައަކީ: ލަވަކަމުގައި ޢިލްމުވެރިން ތަފްސީރުކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ ޢަބްދުﷲ ބިން މަސްޢޫދާއި އިބްނު ޢުމަރާއި އިބްނު ޢައްބާސްގެ ތަފްސީރުކަމުގައި ރިވާވެފައިވެއވެ. މިއިސްތިދުލާލް ޙަރާމްކަމުގައި ދެކިވަޑައިގަންނަވާ ހުރިހާ ބޭފުޅުންގެ ފޮތްތަކުގައިވެސް ނަކަލުކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެގޮތުން އިމާމް އިބްނު ޤައްޔިމާއި އިމާމް އަލްބާނީ މިމައްސަލާގައި ލިޔުއްވި ފޮތްތަކުގައިވެސް މިއިސްތިދުލާލް ނަކަލުކުރެއްވިއެވެ. މިފަދަ ތަފްސީރުތަކާ މެދުގައި އިމާމް ޙާކިމް އިމާމްގެ المستدرك ނަމަކަށް ކިޔުނު ފޮތުގައި އެއީ މުސްނަދު ދަރަޖައިގެ ޙަދީސެއްކަމުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އިމާމް އިބްނުޤައްޔިމް إغاثة اللهفان من مصايد الشيطان މިފޮތުގައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ މިރައުޔައަކީ އެންމެ މަޤުބޫލު ރައުޔަކަމުގައި ނުވިއެއްކަމަކު (ޞަޙާބީންގެ ތަފްސީރާ މެދު ޙާކިމްގެ ރައުޔަ) އެހެންބޭކަލުންގެ ރައުޔަ ބަލައިގަތުމަށްވުރެ އެބޭކަލުންގެ ރައުޔަ ބަލައިގަތުން އައުލާވެގެންވެއެވެ.
2- ސޫރަތުލް ފުރުޤާނުގެ 72ވަނަ އާޔަތުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا މާނައީ: އަދި އެއުރެންނީ ދޮގުހެކިނުދޭ މީހުންނެވެ. އަދި ބޭކާރު ބަސްތަކާއި ކަންތައް ދިމާވާހިނދު، މާތްމީހުންގެ ގޮތުގައި ފަހަނަޅައިދާ މީހުންނެވެ.
އިމާމް އިބުނު ޤައްޔިމު حكم الإسلام فى الغناء ނަމަކަށް ކިޔުނު ރިސާލާގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އިމާމް މުޙައްމަދު ބިން ޙަނަފިއްޔާގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވެއެވެ. މިތަނުގައި ޒޫރުގެ މާނައަކީ ލަވައެވެ. ހަމަ މިފަދަ މާނައެއްގައި މުޖާހިދުގެ ކިބައިން ލައިޘްގެ ރިވާޔަތެއްވެސް ވާރިދުވެފައިވެއެވެ.
3- ސޫރަތުލް އިސްރާގެ 63ވަނަ އާޔަތާއި 64ވަނަ އާޔަތުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣)وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأمْوَالِ وَالأولادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا (٦٤)މާނައީ: އެކަލާނގެ وحى ކުރެއްވިއެވެ. ކަލޭގެ ހިނގައިދާށެވެ! ފަހެ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން، ކަލޭގެއަށް تبع ވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ފުރިހަމަވެގެންވާ ޖަޒާއެއްގެގޮތުން، ތިޔަބައިމީހުން (އެންމެން) ގެ ޖަޒާއަކީ ނަރަކައެވެ.(٦٣) އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން، ކަލޭގެޔަށް ކުޅަދާނަވީ ބަޔަކު، ކަލޭގެ އަޑުން ބިރުގަންނަވައި ހެއްލުންތެރިކުރާށެވެ! އަދި ކަލޭގެ ސަވާރުންތަކާއި، ފައިމަގުގައިވާ މީހުންތައް މެދުވެރިކޮށް، އެއުރެންގެމައްޗަށް ބާރުހިންގާށެވެ! އަދި މުދާތަކާއި، ދަރިފަސްކޮޅުތަކުގައި އެއުރެން ބައިވެރިކުރާށެވެ! އަދި އެއުރެންނަށް وعد ކުރާށެވެ! ހެއްލުންތެރިކަމެއްމެނުވީ، شيطان އާ އެއުރެންނަކަށް وعد އެއް ނުކުރެތެވެ. (64)
وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ (ކަލޭގެޔަށް ކުޅަދާނަވީ ބަޔަކު، ކަލޭގެ އަޑުން ބިރުގަންނަވައި ހެއްލުންތެރިކުރާށެވެ!) މާނައީ: މިތަނުގައި އައިސްފައިވާ ތިބާގެ އަޑުގެ މުރާދަކީ ލަވަޔާއި ދުންމާރިޔާއި ލަހުވު ކަމުގައި މުޖާހިދުގެ ކިބައިން ތަފްސީރު އައިސްފައިވެއެވެ. އަދި ޟައްޙާކު އެއީ ދުންމާރި ނުވަތަ މިއުޒިކު އާލާތުގެ އަޑުކަމަށް ތަފްސީރު ކުރައްވާފައިވެއެވެ.
4- ޤިޞަޞު ސޫރަތުގެ 55ވަނަ އާޔަތުގައި މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥) މާނައީ: އަދި އެއުރެންނަށް ބޭކާރު ވާހަކަ އިވޭހިނދު، އެއުރެން އެއިން އެއްކިބާވެގަނެތެވެ. އަދި އެއުރެން ބުނެތެވެ. ތިމަންމެންނަށް، ތިމަންމެންގެ عمل ތަކެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ عمل ތަކެވެ. ތިމަންމެންނާ ތިޔަބައިމީހުންނާ ވަތްކެވެ. (އެހެނީ) ތިމަންމެން جاهل ންނާއެކު އުޅުމަކަށް ނޭދެމުއެވެ.
ލަވަޔާއި މިއުޒިކު ޙަރާމްކަމުގައި ދެކިވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިން މިއާޔަތުގައި އައިސްފައިވާ ލަޣުވު ނުވަތަ ބޭކާރު ވާހަކައިގެ މާނައަކީ ލަވަކަމުގައި ވިދާޅުވެއެވެ. އަދި އެހެން އެކަން ވެއްޖެނަމަ، ލަވަޔާއި މިއުޒިކާ ދުރުވުމީ ވާޖިބެއްކަމުގައިވެއެވެ.
މިދަލީލުތަކާ އެކު ހިނދުކޮޅެއް:
މިތަނުގައި އަޅުގަނޑު ބަޔާންކުރާނީ ލަވަޔާއި މިއުޒިކު އިންތަކަކާ އެކު ހުއްދަކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިން މިއިސްތިދުލާލުތަކާ މެދު ދައްކަވާފައިވާ ބައެއްވާހަކަތަކާއި އެވާހަކަތަކުގެ ރައްދެވެ.
އިސްވެ ދިޔަ ތަނުގައި ބަޔާންކުރެވިފައިއެވަނީ ލަވަޔާއި މިޔުޒިކު އެކީ ޙަރާމްކަމުގައި ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުން ޤުރުއާނުން ނަންގަވާ ބައެއް ދަލީލުތަކެވެ. މިތަނުގައި އަޅުގަނޑަށް ހުރިހާ ދަލީލެއް ގެނެވިފައިނުވުމީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޢާންމުކޮށް ޙަރާމްކަމަށް ޤުރުއާނުން ނެގޭ ހުރިހާ ދަލީލުތަކެއްވެސް ވަރަށް އެއްގޮތެވެ. އެހެނީ މިއީ ޞަރީޙަ ދަލީލުތަކެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި މިއީ ލަފްޒެއްގެ މާނަ ޞަޙާބީން ނުވަތަ ތާބިޢީންގެ ތެރެއިން ޢިލްމުވެރިން ތަކެއް ކުރެއްވި ގޮތެވެ. ދެން އެހެން އާޔަތްތަކެއްގައި އެލަފްޒު ވާރިދުވުމުން އެގޮތަށް އެލަފްޒު ތަފްސީރުކުރުމަށްފަހު އެއީ އައު ދަލީލެއްކަމުގައި ލިޔުއްވާފައިހުރެއެވެ. އެހެނަސް ޙަޤީޤަތުގައި އެއީ އެއްދަލީލެވެ.
މިއާޔަތްތަކުން ނެގިފައހުރި އިސްތިދުލާލަކީ ޞަރީޙަ ނޫން އިސްތިދުލާލެވެ. ނުވަތަ ލަފްޒުން ދަލީލު ސީދާމަގުން ލިބެންނެތް އިސްތިދުލާލުތަކެކެވެ. ސީދާ ގޮތުގައި އާޔަތުގެ ލަފްޒުން ޞަރީޙަ މަގުން ދަލީލު ލިބެން ނެތީތީއެވެ.
ފުރަތަމަ އާޔަތް: މިއާޔަތާ މެދުގައި މިޒަމާނުގެ އެންމެކުޅަދާނަ ފަޤީހު ޑރ. ޔޫސުފުލް ޤަރަޟާވީ އޭނަގެ فقه الغناء و الموسيقى ގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މިއާޔަތުގެ ހަމައެކަނި ތަފްސީރަކީ ޙަރާމްކަމުގައި އިސްތިދުލާލުކުރައްވާ ބޭފުޅުން ނަކަލުކުރައްވާ ތަފްސީރެއްނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ އެއީ ރޫމީންނާއި ފާރިސީންގެ ރަސްރަސްކަލުންގެ ވާހަކަތައްކަމުގައި ބައެއް މުފައްސިރުން (ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން) ތަފްސީރުކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ދެވަނަކަމަކަށް ޞަޙާބީންގެ ތަފްސީރަކީ ސަބަބުއް ނުޒޫލުފަދަ ކަމެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންނުވާހާ ހިނދެއްގައި އެބޭފުޅަކަށް ޤުރުއާނު ފަހުމުވެވަޑައިގަތްގޮތެވެ. އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މަރުފޫޢު ޙަދީސެއްގެ ދަރަޖައެއް ނުލިބޭނެއެވެ.
މިތަފްސީރު ޞައްޙަކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލުކޮށް، މިތަފްސީރު މަރުފޫޢު ދަރަޖައަށް އުފުލިއެއްކަމަކު، ލަވަ އޭގެ ޒާތުގައި ޙަރާމްވުމުގެ މައްޗަށް މިއާޔަތުން ދަލީލެއްނުލިބެއެވެ. އެހެނީ މިއާޔަތުގައި އައިސްފައިވާ ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅާއި ނުރުހުންތެރި ވެވޮޑިގަތުމުގެ ބަސްފުޅު އައިސްފައިވަނީ ޞިފަތަކަކާ ގުޅިގެނެވެ. އާޔަތުގައިވަނީ މިފަދައިންނެވެ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (٦) މާނައީ:
ޢަޛާބާއި ރުހިވޮޑިނުގެންނެވުން ގުޅިފައިވަނީ ﷲގެ މަގުން މީހުން ކަސިޔާރުކުރުމާއެވެ. މިކަން މިއާޔަތުން ވަރަށް ޞަރީޙަކޮށް އެބަ އެނގެއެވެ.
ލަވަޔާއި މިޔުޒިކު ހުއްދަކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަތް އެންމެ ވަރުގަދަ އެއްބޭފުޅަކީ އަލްއިމާމް އިބްނުޙަޒުމުއް ޡާހިރީއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ المحلى ގައި މިއާޔަތާ މެދުގައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ މިއާޔަތުގައި އެވާ ޞިފަތަކުގެ ވެރިޔަކީ ޚިލާފެއްނެތި ކާފަރެކެވެ. އެހެނި މާތްﷲގެ މަގުން މީހުން ދުރުކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށް، ﷲގެ މަގަކީ، ފުރައްސާރަކުރަން އޮތްކަމެއްކަމުގައި ހަދައިފި މީހަކު މުސްލިމެއްކަމުގައިވާނީ ކިހިނަކުންތޯއެވެ؟
އަދިވެސް އިމާމް އިބުނު ޙަޒުމު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މުޞްހަފެއް ގަނެ، އެމުޞްހަފު މާތްﷲގެ މަގުން މީހުން ކަސިޔާރުކުރުމަށް ބޭނުންކުރިޔަސް އެއީވެސް ފާފައެކެވެ. މިއާޔަތުގައި އައިސްފައިވާ ރުހިވޮޑިނުގެންނެވުމަކީ ހަމައެކަނި ލަވަ ނަފްސަށް އަރާމު ލިބިގަތުމަށް އަޑުއަހާ މީހުންނާ މެދު އައިސްފައިވާ ބަސްފުޅެއް ނޫނެވެ.
މިބަސްތަކާމެދު އަޅުގަނޑުގެ ރައުޔަ:
އަޅުގަނޑަކީ ޑރ.ޔޫސުފުލް ޤަރަޟާވީ ދެކެ ނިހާޔަތަށް ލޯބިވާ މީހަކީމެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެލޯބީގެ ސަބަބުން އެމަނިކުފާނަށް ހުރިހާ ކަމެއްގައި ތަޤުލީދުކުރުމަކީ އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. މިއާޔަތުގައި ލޮބުވެތި އިމާމް ޤަރަޟާވީގެ ބަސްފުޅުތަކާ މެދު ދަންނަވަމެވެ.
އުޞޫލުލް ފިޤުހުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި، ޞަޙާބިއްޔަ ބޭކަލެއްގެ ބަސްފުޅުން ޙުއްޖިއްޔަތު ލިބޭ މިންވަރާމެދު ޚިލާފުވެވަޑަގަތުމެއް، އެބަފެނެއެވެ. އެޚިލާފުވެވަޑައިގަތުމުން ދޭހަވާ ގޮތުގައި ބައެއް ޢިލްމުވެރިން އެބޭފުޅުންގެ ތަފްސީރުތައް މަރުފޫޢު ޙަދީސްގެ ދަރަޖައަށް އުފުއްލަވައެވެ. އެއީ އިމާމް ޙާކިމްފަދަ ބޭފުޅުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ގިނަ ބޭފުޅުންގެ ރައުޔައަކީ ޑރ.ޤަރަޟާވީގެ ރައުޔައެވެ. އަމުދުން ޞަޙާބީންގެ މެދުގައިވެސް ޚިލާފުތަކެއް ހުރިނަމައެވެ. މިއާޔަތުގެ ތަފްސީރުގައި ޞަޙާބީންގެ ކިބައިން ދެރައުޔައެއް ވާރިދުވެފައިވާތީ ފެނެއެވެ. އެހެންކަމުން އުޞޫލުލް ފިޤުހުގެ ހަމައިން ބަލާނަމަ، ޑރ.ޤަރަޟާވީގެ ރައުޔަ ރަނގަޅެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ފަހަތުން އަންނަން ހުރި އާޔަތްތަކުގެ ތަފްސީރުތަކާ މިއާޔަތުގެ ތަފްސީރު ޖަމާވުމުން އިސްތިދުލާލުކުރުމުގައި އިތުރު ބާރެއް މިއާޔަތަށް ލިބޭނެއެވެ.
ދެން އޮތީ މިއާޔަތުން ލަވަ އޭގެ ޒާތުގައި ޙަރާމްކަމަށް ދަލީލު ލިބުމާއި ނުލިބުމުގެ މައްސަލައެވެ. މިކަމުގައި މޮރިޓީނިޔާގެ ޒުވާން ޢިލްމުވެރިޔާ ޢައްލާމާ މުޙައްމަދުލް ޙަސަނު ވަލަދުއްދަދޫ ވިދާޅުވެފައިވަނީ ވަރަށް ރަނގަޅުވާހަކައެވެ. އެއީ އިބްނު މަސްޢޫދުގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވާ ބަސްފުޅެއްގައި ލަވަ ނިފާޤުކަން ހިތުގައި އުފައްދާކަމަށް ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެފަދަ ހަރު ބަސްފުޅެއް އަމިއްލަ ހަވާ ނަފްސަށް ވިދާޅުވުމީ، ނުވަތަ އަމިއްލަ ފަހުމުގެ މައްޗަށް ވިދާޅުވުމީ އެކަށޭނެކަމެއްނޫނެވެ. އެއީ ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ރަސޫލާގެ އަރިހުން ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ޢިލްމެއްގެ މައްޗަށް ވިދާޅުވި ބަސްފުޅެކެވެ. އެހެންކަމަށްވާނަމަ، ލަވަޔާއި މިއުޒިކު ޙަރާމްވުމަށް މިދެދަލީލު ގުޅުމުން މިއާޔަތުން އިސްތިދުލާލު ނެގިދާނެއެވެ. އެއީ ލަވަޔާއި މިއުޒިކުގެ ވަޒީފާއަކީ އޭގެ ޒާތުގައި މާތްﷲގެ މަގުން މީހާ ކަސިޔާރުކުރުވުމެވެ. ނުވަތަ މީހާގެ ހިތުގައި ނިފާޤުގެ އޮށް އިންދުމެވެ.
(ނޯޓު: މައުޟޫގެ ޚުޠޫރަތްތެރިކަމުގެ ސަބަބުން ޚުލާޞާ ގޮތެއްގައި މިމައުޟޫޢު ހުށަހެޅުމަށް އަޅުގަނޑުގެ ގަލަން ނުކުޅެދުންތެރިވީއެވެ. އެހެންކަމުން ދެން މިމައުޟޫޢަށް ލިޔާ ލިޔުމެއްގައި ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށް ހުރި އިތުރު އާޔަތްތަކާމެދު ވާހަކަ ދެއްކުމަށްފަހު ޙަރާމްކަމުގެ މައްޗަށް ސުންނަތުން ލިބޭ ދަލީލުތަކަށް ތަފްޞީލީ ގޮތެއްގައި ބަލައިލާނަމެވެ.) ނުނިމޭ!
ޚިޠުބާގެ މާނަ:
1- ބަހުގައި ޚިޠުބާގެ މާނަ:
ޚިޠުބާގެ މާނަކަމުގައި އަލްއަޒުހަރިއްޔު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެއީ ބަސްބުނުމެވެ. ނުވަތަ ކާވެންޏަށް އެދުމެވެ. ނުވަތަ ކާވެނިކުރަން އެދޭ އަންހެނާއަށް ކިޔާނަމެވެ. [1]
އަދި އިމާމް އިބުނު މުންޡިރު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. خطبته މާނައީ: "އޭނާގެ ޚިޠުބާ" މިހެން ބުނެވިއްޖެނަމަ އޭގެ މުރާދަކީ އޭނާ ކާވެނިކުރަން ގަސްތުކުރާ އަންހެނާއެވެ. އެހެންކަމުން ބަހުގައި ޚިޠުބާ ނަމެއްގެ ގޮތުގައިވެސް ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ.[2]
2- ފިޤުހުގައި ޚިޠުބާގެ މާނަ:
ޚިޠުބާގެ މާނައަކީ ކަނޑައެޅިގެންވަކި އަންހެނަކާ ކާވެނިކުރުމުގެ އެދުން ފާޅުކުރުމާއި، އެކަން އަންހެނާގެ ވަލީވެރިއާއަށް ނުވަތަ އަންހެނާއަށް އެންގުމެވެ. މިކަން ޚިޠުބާއަށް އެދޭ ފިރިހެނާއަށް ސީދާކުރެވިދާނެއެވެ. ނުވަތަ އޭނާގެ އަހުލުވެރިން މެދުވެރިކޮށް ކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އަންހެންމީހާ ނުވަތަ އޭނާގެ ވަލީވެރިޔާ އެދެމީހުން ކާވެނިކުރުވުމަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމަ، އެހިސާބުން ޚިޠުބާ ފުރިހަމަވީއެވެ. ކާވެނީގެ ކުރިން ޚިޠުބާ އުވައިލުމުގެ އިޚުތިޔާރު ދެފަރާތުންކުރެ ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް ލިބިގެންވެއެވެ.[3]
އެހެން ބައެއް ޢިލްމުވެރިން އެއީ ހަމައެކަނި އަންހެނާގެ ކާވެންޏަށް، މީސްތަކުންގެ މެދުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ ވަސީލަތްތައް މެދުވެރިކޮށް އެދުންކަމުގައި މާނަކުރައްވައެވެ.[4] އެކަމަކު އިސްވެދިޔަ ތަޢުރީފަކީ ތަފްޞީލު ތަޢުރީފެކެވެ.
ކޮންމެއަކަސް ޚިޠުބާއަކީ ކާވެނީގެ ކުރިން ދެމީހުން ދެނެގަތުމަށް އިސްލާމްދީން އެކަށައަޅައިދިން އުޞޫލެވެ. އެއީ ކާވެނި އަދައިގެން ފިރިހެނަކު އެކަން އަންހެނެއްގެ ކުރިމަތީގައި ފާޅުކުރުމެވެ.
ޚިޠުބާ ޝަރުޢުކުރެއްވުމުގެ ޙިކުމަތް:
ޝައިޚު ސައްޔިދު ސާބިޤު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޚިޠުބާގެ ބޭނުމަކީ ކާވެންޏަކާ ހަމައަށް ދެމަފިރިން ދާއިރު އެދެމީހުން އެކަމަށް ފުރިހަމައަށް ތައްޔާރުވެފައިތިބުމެވެ. އަދި އެމީހުން އެކަކު އަނެކަކު ދަނެގަތުމެވެ.[5] ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއްޒުޙައިލީ ވިދާޅިވެފައިވެއެވެ. ކާވެނީގެ ކުރިން ދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ލޯތްބާއި މަވައްދަތު ބޭއްވޭނެ ކަމުގެ ޔަޤީންކަން ލިބިގަތުމެވެ. އަދި އެކަކު އަނެކަކު ދަސްކުރުމެވެ. ހިތުގައި އިޚުލާޞްތެރިކަމާއެކު ބަލައިގަނެވޭނެކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ނިންމުމެވެ.[6] މިބަސްފުޅަށް ކީރިތި ރަސޫލުﷲ (އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ޞަލަވާތްލައްވާށި)ގެ އަންނަނިވި ބަސްފުޅުން އިތުރަށް ބާރު ލިބެއެވެ. "انظر إليها فإنه أحرى أن يؤدم بينكم"[7] މާނައީ: (ތިބާ އެކަނބުލޭގެއަށް ބަލާށެވެ. އެގޮތް ތިޔަދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ގުޅުން ދެމިގެން ދިޔުމަށް ގާތްކަން ބޮޑުވެގެންވެއެވެ.)
އަލްއިމާމް އަބޫޒަހްރާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ކާވެނީގެ ކުރިން ދެމީހުންވެސް އެކަކު އަނެކަކު ޖިސްމާނީ ޞިފަތައް ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ދެނެގަތުމަކީވެސް ޚިޠުބާގެ ޙިކުމަތެކެވެ. އެއީ ކޮންމެ ފަރާތަކުންވެސް އަނެއްފަރާތުގެ ޖިސްމާނީ ޞިފަތަކާމެދުވެސް ރުހިހުރެގެން ކާވެންޏާ ހަމައަށް ދިއުމަށެވެ.[8]
އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ޚިޠުބާއަކީ އަޖުމަބެލުން އެކުލެވިގެންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ދެމީހުންގެ މިޒާޖާއި އަޚުލާޤު ދަސްކުރުން އެކުލެވިގެންވާ ޝަރުޢީ އިންތަކުގެ ތެރޭގައި ކާވެނީގެ ކުރިން ފިރެހެނަކާއި އަންހެނެއްގެ ދެމެދުގައި އޮންނަ ގުޅުމެކެވެ.
ޚިޠުބައިގައި އަންހެނާއަށް ބެލުމުގެ ޙުކުމް:
ފިތުނަވެރިކަމެއް އުފެދިދާނެކަމުގެ ބިރެއްނެތަސް އޮތަސް އަޖުނަބީ އަންހެނެއް[9]ގެ ޢައުރައަށް ބާލިޣުވެފައިވާ ބުއްދި ސަލާމަތުން ހުރި ފިރިހެނަކު ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. އެހެނީ ބެލުމަކީ ފިތުނައިގެ އަޞްލެވެ. އަދި ޝަހުވަތުގެ މަޞްދަރެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. @è%ur ÏM»uZÏB÷sßJù=Ïj9 z`ôÒàÒøótƒ ô`ÏB £`ÏdÌ�»|Áö/r& z`ôàxÿøts†ur £`ßgy_rã�èù Ÿ (ނޫރު-31) މާނައީ: އަދި ކަލޭގެފާނު މުއުމިނުން އަންހެނުންނަށް އެކަބަލުންގެ ބެލުންތައް ތިރިކުރުމަށާއި ފަރުޖު ރައްކާތެރިކުރުމަށް އަންގަވާށެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ (ސަލާމާއި ޞަލަވާތް އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށްލައްވާށި) ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. النظرة سهم من سهام إبليس[10] މާނައީ: "ބެލުމަކީ އިބިލީހުގެ ދުނީގެ ތެރެއިން ދުންޏެކެވެ.
ބެލުން ބެހިގެންވާ ބައިތަކާއި އެބައިތަކުގެ ޙުކުމްތައް:
ޝަހުވަތާއެކު، އަނބިމީހާ ފިޔަވައި އެހެން އަންހެނަކަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. އެއީ ބެލުމުން އަރާމު ލިބިގަތުމުގެ ޝަހުވަތުގައި ނުވަތަ ގުޅުން ހިންގުމުގެ އެދުންވެރިކަމުގައި ބަލާބެލުމެއް ކަމުގައިވިޔަސްމެއެވެ. އެހެންކަމުން ބެލުން ޙަލާލުވެގެންވާ މީހުންނަށްވެސް ޝަހުވަތާއެކު ބެލުން ހުއްދވެގެންނުވެއެވެ. މިސާލަކަށް މަޙްރަމަކަށް ޝަހުވަތަކާއެކު ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. އަދި ޑަކުޓަރަކު ބަލިމީހަކަށް ޝަހުވަތާއެކު ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ.
ކުއްލިއަކަށް ޝަހުވަތަކާނުލައި ބަލާބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. އެހެންކަމުން ފުރަތަމަ ނަޡަރު ހުއްދަވެގެންވެއެވެ.
ޝަހުވަތަކާ ނުލައި ގަސްތުގައި ޝަހުވާ އުފައްދާފާނެ ތަނަކަށް ބޭނުންޖެހުމުން ބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. އެއީ ޚިޠުބާގައި ޖެހިފައިވާ ފިރިހެނާ ޚިޠުބާގައި ޖެހިފައިވާ އަންހެނާއަށް ބަލާ ބީދައިންނެވެ. އެކަމަކު ފިތުނަވެރިކަމެއް އުފެދުމާމެދު ބިރެއް އޮތްނަމަ ބޭނުމެއްނެތި ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ.[11]
އިމާމް އިބްނު ތައިމިޔާ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި އަންހެނާއަށް ޚިޠުބާގައި ބެލުމަކީ މުސްތަޙައްބު ކަމެކެވެ.[12]ހަމައެފަދައިން ގިނަ ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި ޚިޠުބާގައި ބެލުމަކީ މުސްތަޙައްބުކަމެއްކަމުގައި ޞަންޢާނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.[13] ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ ގިނަ ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި އަންހެނާއަށް ބެލުމަކީ ހަމައެކަނި ހުއްދަ ދަރަޖައިގެ ކަމެކެވެ. އިންޞާފުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޚިޠުބާގައި އަންހެނާ ދެކެން ބޭނުންވާ މީހާއަށް އެކަން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. އެއީ މުޣީރަތުގެފާނުގެ ޙަދީސުގައި ބެލުމަށް އަމުރު ވާރިދުވެފައިވަނީ އިންޒާރުގެ ފަހަތުންނެވެ.[14]
ޤާޟީ ޢައްޔާޟްވަނީ ޚިޠުބައިގައި އަންހެނާއަށް ބެލުމަކީ މަކުރޫހަ ކަމެއްކަމުގައި ވިދާޅުވެފައެވެ. އެކަމަކު މިރައުޔައަކީ ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިން ޤަބޫލުކުރައްވާ ރައުޔައެއް ނޫނެވެ. އަދި ޙަދީސްތަކުން ދަލީލު ލިބޭ ގޮތުގައި މިރައުޔައަކީ ޞައްޙަ ރައުޔައެއްނޫނެވެ. އަދި އިމާމް ޝައުކާނީ މިރައުޔަ ޞިފަކުރައްވަނީ ވަރަށް ޣަރީބު ރައުޔައެއްގެ ގޮތުގައެވެ.[15]
ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގައި މިމައްސަލައިގައި ދެރައުޔައެއް ވާރިދުވެފައިވެއެވެ. ފުރަތަމަ ރައުޔައަކީ ބެލުން ހުއްދަވެގެންވުމެވެ. މުބާޙުކަމެއްކަމުގައިވުމެވެ. އަދި މުސްތަޙައްބު ކަމެއްކަމުގައިވުމެވެ. އިމާމް ނަވަވީ ތަރުޖީޙުކުރައްވަނީ ދެވަނަ ރައުޔައެވެ. އެއީ މިކަމުގައި ވާރިދުވެފައިވާ ޙަދީސްތަކުގެ ގިނަކަމަށްޓަކައެވެ.[16] އިމާމް ނަވަވީ ވިދާޅުވި ފަދައިން މިމަސައްލައިގައި އެންމެ ޞައްޙަ ރައުޔައަކީ ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިންގެ ރައުޔައެވެ.
އަންހެނާ ދެނެގަތުމަށް އޮތް މަގުތައް:
ދެމަގަކުން އަންހެންމީހާގެ ޖިސްމާނީގޮތުން ދެނެގަތުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. އެއީ:-
ފުރަތަމަ ގޮތް:އަންހެނަކު ފޮނުވައިގެން އޭނާގެ ޖިސްމާނީ ފުދުންތެރިކަން ދަސްކުރުމެވެ. ދެވަނަ ގޮތް: ސީދާ ޚިޠުބާ އެދޭ ފިރިހެން މީހާ އަންހެނާއަށް ސީދާ ބެލުމެވެ.[17]
މިކަމުގައި ވާރިދުވެފައިހުރި ބައެއްޙަދީސްތައް:
ޖާބިރުގެފާނުގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ރަސޫލުﷲ (އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމްލައްވާށި)ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "إذا خطب أحدكم المرأة فإن استطاع أن ينظر منها إلى ما يدعوه إلى نكاحها فليفعل"[18] رواه أحمد و أبوا دود މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންކުރެ އެކަކު އަންހެނަކާ ޚިޠުބާގައި ޖެހޭނަމަ، އެކަނބުލޭގެކިބައިން ކާވެންޏަށް ބާރުއަޅާނެކަމެއް ފެންނަންދެން ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ، އެކަންކުރާ ހުށިކަމެވެ." މިޙަދީސަކީ ޙަސަން ދަރަޖައިގެ ޙަދީސެއްކަމުގައި އިމާމް އަލްބާނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.[19]
އަދިވެސް ޖާބިރުގެފާނުވިދާޅުވިކަމަށްވެއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ބަނީ ސަލަމާގެ އަންހެނަކާ ކާވެނިކުރުމަށް އެދިވަޑައިގަތް ހިނދު ސިއްރިއްޔާތުގައި އެކަނބުލޭގެއަށް ބެލީމެވެ. އެއީ އެކަނބުލޭގެއަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ލަންބުވައިލަވަނިވި ކަންކަން ފެންނަންދެނެވެ. رواه أبوداود
އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ޙަދީސްކުރެއްވިކަމަށް އަބޫޙުމައިދު ނުވަތަ އަބޫޙުމައިދާ ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ( އެކަލޭގެފާނަށް ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވަވާށި) ޙަދިސްކުރެއްވިއެވެ. "إذا خطب أحدكم امرأة فلا جناح عليه أن ينظر منها إذا كان إنما ينظر إليها لخطبة و إن كانت لا تعلم" رواه أحمد
މުޣީރަތު ބިން ޝަޢުބާ ވިދާޅުވިއެވެ. އަހަރުން އަންހެނަކާ ޚިޠުބައިގައި ޖެހުނީމެވެ. ނަބިއްޔާ (އެކަލޭގެފާނަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލައްވާށި) ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "انظر إليها فإنه أحرى أن يؤدم بينكما" رواه الخمسة (أحمد و أصحاب السنن) މާނައީ: އޭނާއަށް ބަލާށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެގޮތް ތިޔަދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ގުޅުން ދެމިގެން ދިއުމަށް ގާތްކަން ބޮޑުވެގެންވެއެވެ.
އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ޙަދީސްކުރެއްވިކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ.
އަދިވެސް ރަސޫލާ (ﷲގެ ޞަލަވާތާއި ސަލާމްހުރި) އަންހެނަކާ ކާވެނިކުރި މީހަކަށް ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "ތިބާއޭނާއަށް ބެލީމުހެއްޔެވެ؟" އޭނާ ބުންޏެވެ. "ނޫނެކެވެ." އެކަލޭގެފާނު ދެން ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "إذهب فانظر إليها" رواه المسلم މާނައީ: ތިބާ އެކަނބުލޭގެ ގާތަށް ގޮސް އޭނާއަށް ބަލާށެވެ.
ޢުމަރުގެފާނު ޢަލީގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުން އުންމު ކުލްޘޫމުގެ ޚިޠުބާއަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. ޢަލީގެފާނު އެކަމަނާގެ ޅަކަމުގެ ވާހަކަ ވިދާޅުވެދެއްވިއެވެ. އެހިނދު ޢަލީގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެކަމަނާ ކަލޭގެފާނު އަރިހަށް ފޮނުވާނަމެވެ. ކަލޭގެފާނު ރުއްސަވައިފިނަމަ، އެއީ ކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލެކެވެ. އަދި ޢަލީގެފާނު އެކަމަނާ ފޮނުއްވިއެވެ. އެހިނދު ޢުމަރުގެފާނު އެމަނާގެ ކުޑަކަޅުވާ ކަޝްފުކުރެއްވިއެވެ. އެހިނދު އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. لولا أنك أمير المؤمنين لصككت عينيك މާނައީ: ކަލޭގެފާނަކީ އަމީރުލް މުއުމިނީން ކަމުގައި ވެވަޑައިނުގަންނަވާނަމަ، އަޅުގަނޑު ކަލޭގެފާނުގެ ދެލޯ އުފުރައިގަތީމުހެވެ.
އަންހެނާގެ ހަށިގަޑުން ބެލޭނެ މިންވަރު:
މިކަމުގައި ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ވަރަށްބޮޑު ޚިލާފެއް އެބައޮތެވެ. އެހެންކަމުން އެޚިލާފުތައް ބަޔާންކުރާނަމެވެ.
ޙަންބަލީ މަޛުހަބު: ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި މިމައްސަލާގައި ޚިލާފުތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. ފުރަތަމަ ރައުޔަ:ބެލުން ހުއްދަވެގެންވަނީ ހަމައެކަނި މޫނަށެވެ. މިއީ އިމާމް އަޙްމަދުގެ އަރިހުން ޞަރީޙަމަގުން ވާރިދުވެފައިވާ ރައުޔައެކެވެ. އަދި ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ ބައެއްޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި އެންމެ ޞައްޙަވެގެންވާ ރައުޔައަކީ މިއީއެވެ.
ދެވަނަ ރައުޔަ: ޢާންމުކޮށް ފާޅުވާ ތަންތަނަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. އެގޮތުން ކަނދުރައާއި ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑާއި ދެއަތާއި ފައިތިލައަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. ނުވަތަ ވުޟޫގެ ގުނަވަންތަކަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. މިއީ ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ އެންމެ މަޝްހޫރު ރައުޔައެވެ.[20]
ޝާފިޢީ މަޛުހަބު: ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ފުރަތަމަ ރައުޔައަކީ އަންހެނާއަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވަނީ ހަމައެކަނި ޢައުރަކަމުގައި ނުހިމެނޭ ތަންތަނަށެވެ. އެއީ މޫނާއި ދެއަތްތިލައެވެ. އެއީ އެކނަބުލޭގެ ހުއްދައާއެކު ނުވަތަ ހުއްދަނެތިވެސްމެއެވެ.[21] އެހެންނަމަވެސް ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގެ ބައެއް ޢިލްމުވެރިންކުރެން ރިވާވެގެންނެވެއެވެ. ޚިޠުބާގައި އަންހެނާއަށް ފިރިހެނަކު ފިރިހެނަކަށް ބަލާބީދައިން ބެލިދާނެއެވެ. މިރައުޔައަކީ ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގެ މުޢުތަބަރު ދަންނަބޭކަލުން ޤަބޫލުކުރައްވާ ރައުޔައެއްނޫންކަމުގައި އަލްއިމާމް ނަވަވީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.[22]
ޙަނަފީ މަޛުހަބު: ޙަނަފީ މަޛުހަބުގައިވެސް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވަނީ ހަމައެކަނި އަންހެނާގެ ޢައުރަކަމުގައި ނުހިމެނޭ ހިސާބަށެވެ. އެއީ މޫނާއި ދެއަތްތިލައެވެ. އެހެންތަންތަނަށް ބެލުން ޙަރާމްވެގެންވެއެވެ.[23]
މާލިކީ މަޛުހަބު: މާލިކީ މަޛުހަބުގެ ޢިލްމުވެރިންވެސް ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި އަންހެނުންގެ ޢައުރަ ފިޔަވައި އެހެން ތަނަކަށް ބެލުމަކީ ހުއްދަވެގެންވާކަމެއްނޫނެވެ.
ޡާހިރީ މަޛުހަބުގެ ޢިލްމުވެރިން: ޡާހިރީ މަޛުހަބުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން ދާވޫދުއްޡާހިރީއާއި އިމާމް އިބްނުޙަޒުމު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ބެލުން ހުއްދަވެގެންވަނީ އަންހެނާގެ މުޅި ހަށިގަނޑަށް ވަކި ގުނަވަނެއް އިސްތިސްނާކުރުމެއް ނެތް ގޮތެއްގައެވެ.[24]
އަލްއިމާމް އައުޒާޢީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އަންހެނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަ މަސްޖަހާފައިވާ ގުނަވަންތައް ނުވަތަ ރީތިކަން ފާޅުކުރުވާ ގުނަވަންތަކަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ.[25]
ރާޖިޙު ރައުޔަ:
ޡާހިރީ މަޛުހަބުގެ ރައުޔައިގެ ދަލީލަކީ فانظر إليها މިބަސްފުޅު ޢާންމުކޮށް އައިސްފައި އޮތުމެވެ. މިބަސްފުޅުގެ މާނައަކީ:- ކަލޭ އޭނާއަށް ބަލާށެވެ. މިބަސްފުޅުގައި އެއްވެސް މިންވަރެއްގެ ޤައިދެއް ނެތް ކަމުން އަންހެނާގެ މުޅި ހަށިގަނޑު ބެލުމަށް ހުއްދަ ލިބޭނެކަމަށް އެބޭކަލުން ދެކެވަޑައިގަންނަވައެވެ.
ފިރިހެނުން އަންހެނުންނަށް ބެލުމުގެ ޙުކުމުގެ އަޞްލަށް ރުޖޫޢަވާއިރު، އެއީ ޙާއްޖަތެއް ނެތްނަމަ ހުއްދަކަމެއްނޫނެވެ. އެހެނީ މުއުމިނުންނަށް އަމުރުވެވިގެންވަނީ ބެލުންތައް ތިރިކުރުމަށެވެ. އަންހެނުންނަށް ނުބެލުމަށެވެ. ޚިޠުބާގައި ބެލުމަށް ދެވޭ ހުއްދައަކީ އެކަމުގައި އެކުލެވިގެންވާ ޙާއްޖަތަކަށްޓަކައި ދެވޭ ހުއްދައެކެވެ. ފިޤުހީ ޤާޢިދާގައި ބަޔާންވެގެންވެއެވެ. الضرورات تقدر بمقدارها. މާނައީ: ޟަރޫރާތްތައް މިންކުރެވޭނީ އެޟަރޫރަތުގެ މިންތަކުންނެވެ. މިޤާޢިދާއަށް ބަލާއިރު ޚިޠުބާގެ ބޭނުމަކީ އަންހެނާގެ ޒީނަތްތެރިކަން ހުރި މިންވަރާއި ޖިސްމާނީ ގޮތުން ފިރިހެން މީހާ ހިތްހަމަ ޖެހޭތޯ ބެލުމެވެ. އެހެންކަމުން މިކަމުގައި މުޅި ހަށިގަނޑު ބެލުމަށް ބޭނުންވާނެ ކަމަކަށް ނުފެނެއެވެ. އެހެންކަމުން މިރައުޔައަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ރައުޔައެއް ނޫނެވެ.
ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައްލީ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ޚިޠުބާގައި އަންހެނާއަށް ބެލުމުގައި އެންމެ ޞައްޙަކަން ބޮޑު ރައުޔައަކީ ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގެ ދެވަނަ ރައުޔައެވެ. އެއީ ޢާންމުކޮށް އަންހެނާގެ ކިބައިން ފާޅުވާ ގުނަވަންތަކަށް ބެލުން ހުއްދަވުމުގެ ރައުޔައެވެ. އެހެނީ އެގުނަވަންތައް ބެލުމަކީ ޙާއްޖަތު ނުވަތަ ބޭނުން ފުއްދުމަށް ބޭނުންތެރި ގޮތެކެވެ. އަދި އިސްވެދިޔަ ޙަދީސްތަކުގައި އިމެއް ކަނޑައެޅިފައިނެތި ޢާންމުކޮށް އައިސްފައިވާތީއެވެ. އަދި ޢުމަރުގެފާނުގެ ޢަމަލުފުޅުންވެސް މިރައުޔައަށް ބާރުލިބޭކަމުގައި ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ ދެކެލައްވަތެވެ.[26]
ޝައިޚު ސައްޔިދު ސާބިޤު ރަނގަޅު ރައުޔައެއްކަމަށް ދެކެވަޑައިގަންނަވަނީ އަންހެނާގެ ރީތިކަން ދެނެގަތުމަށް ކޮންމެހެން މުހިއްމު މިންވަރު ބެލުން ހުއްދަވުމެވެ. އޭނާގެ ދަލީލަކީ ޢުމަރުގެފާނުގެ ޢަމަލުފުޅާއި ކީރިތި ރަސޫލުﷲ (އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމްހުރި)ގެ ޙަދީސްތަކުގައި އަމުރު ޢާންމުކޮށް އައިސްފައިވުމެވެ. އެހެންކަމުން އެގެނީ ބޭނުންވާ މިންވަރު ބެލިދާނެކަމެވެ. އަދި ޢުމަރުގެފާނުގެ ޢަމަލުފުޅާއި ޖާބިރުގެފާނުގެ ޢަމަލުފުޅު[27]ންވެސް މިކަން މިހެން ކުރެވޭނެކަމަށް ދަލީލު ލިބެއެވެ.[28]
މަރުޖިޢުތައް:
1- فقه السنة ލިޔުއްވީ: އައްޝައިޚު ސައްޔިދު ސާބިޤު ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް ފަތުޙު (1998) ފުރަތަމަ ޗާޕް
2- سبل السلام فى شرح بلوغ المرام ލިޔުއްވީ: محمد بن إسماعيل الصنعاني ޗާޕުކުރީ: ދާރުލްކިތާބިލް ޢަރަބީ (1999) ތޭރަވަނަ ޗާޕް
3- موسوعة ابن تيمية ލިޔުއްވީ: ޑަކްޓަރ މުޙައްމަދު قلعة جى ޗާޕްކުރީ: ދާރުއްނަފާއިސް (1998) ފުރަތަމަ ޗާޕް
4- الأحوال الشخصية ލިޔުއްވީ: އިމާމް މުޙައްމަދު އަބޫޒުހުރާ ޗާޕްކުރީ: ދާރުލްފިކުރިލް ޢަރަބީ (1957) ތިންވަނަ ޗާޕް
5- الموسوعة الفقهية އެކުލަވައިލެއްވީ: وزارة الأوقاف و الشئون الإسلامية ޗާޕްކުރީ: ޠަބުޢަތު ޛާތު ސަލާސިލް (1990) ދެވަނަ ޗާޕް
6- الفقه الإسلامي و أدلته ލިޔުއްވީ: الدكتور وهبة الزحيلي ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް ފިކުރި (1989) ތިންވަނަ ޗާޕް
7- روضة الطالبين ލިޔުއްވީ: އިމާމް ނަވަވީ ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް ފިކުރު (1995) ފުރަތަމަ ޗާޕް
8- كتاب المجموع شرح المهذب ލިޔުއްވީ: އިމާމްނަވަވީ ޗާޕްކުރީ: ދާރު އިޙްޔާއިއް ތުރާޘިލް ޢަރަބީ (1995) ފުރަތަމަ ޗާޕް
9- الإنصاف ލިޔުއްވީ: ޢަލާއުއްދީން އަބުލްޙަސަން ޢަލީ ބިން ސުލައިމާން އަލްމަރުދާވީ ޗާޕްކުރީ: ދާރު އިޙްޔާއިއް ތުރާޘިލް ޢަރަބީ (1998) ފުރަތަމަ ޗާޕް
10- مجموع الفتاوى لإبن تيمية މުއައްލިފު: ޝައިޚުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިޔާ، ޗާޕްކުރީ: ދާރުލްވަފާއި (2001) ދެވަނަ ޗާޕް
11- نيل الأوطار ލިޔުއްވީ: އަލްއިމާމް ޝައުކާނީ ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް ކުތުބުލް ޢިލްމިއްޔާ (1995) ފުރަތަމަ ޗާޕް
[1] تهذيب اللغة 7|112
[2] لسان العرب 4|134
[3] فقه الإسلام وأدلته 7|10
[4] فقه السنة 2|299 (مع تعليق الشيخ الألباني)
[5] المرجع السابق2|300
[6] فقه الإسلام و أدلته 7|10
[7] رواه الترمذي و النسائي
[8] الأحوال الشخصية للإمام أبوزهرة ص 26
[9] އަޖުނަބީ އަންހެނެކޭ ބުނުމުން އޭގެ މުރާދަކީ މަޙުރަމެއްކަމުގައި ނުހިމެނޭ ކޮންމެ އަންހެނެކެވެ. ކާވެނީގެ ކުރިން އަނބިމީހާވެސް ހިމެނޭނީ މިބައިގައެވެ. ކާވެނީގެ ފަހުގައި އޭނާއަކީ އަޖުނަބީ އަންހެނެއްނޫނެވެ. އެކަމަކު ވަރިކުރުމަށްފަހު އަނެއްކާވެސް އޭނާ ބެލެވޭނީ އަޖުނަބީ އަންހެނެއްކަމުގައެވެ.
[10] فقه الإسلام و أدلته 7|18
[11] موسوعة ابن تيمية 2|1258
[12] مجموع الفتاوى 21|251
[13] سبل السلام 3|242
[14] الإنصاف 8|19
[15] نيل الأوطار 6|118
[16] روضة الطالبين 6|16
[17] فقه الإسلام و أدلته 7|22
[18] سبل السلام 3|240 ޞަންޢާނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "މިޙަދީސުގެ ސަނަދުގައި ހިމެނެނީ ހުސް ޘިޤާތުއެވެ."
[19] أرواء الغليل 6|200
[20] الإنصاف 8|15
[21] كتاب المجموع 17|213
[22] روضة الطالبين 6|15 މިރައުޔަ ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ފޮތަކީ شرح مختصر الجويني އެވެ. ފިރިހެނަކު ފިރިހެނަކަށް ބެލުމުގައި ޙަރާމްވެގެންވާ މިންވަރަކީ ފިރިހެނާގެ ޢައުރަކަމުގައި ހިމެނޭ ހިސާބަށް ބެލުން ހުއްދަވެގެންނުވުމެވެ. އެހިސާބަކީ ފޫޅާއި ކަކުލާއި ދޭތެރޭގައި ހިމެނޭ މިންވަރެވެ.
[23] أحوال الشخصية للإمام أبوزهرة ص27 ޙަނަފީ މަޛުހަބުގައި އަންހެނާގެ ފައިތިލަ ޢައުރަކަމުގައި ނުހިމެނޭކަމަށް ބުނާ ރައުޔައެއް ވާރިދުވެފައިވެއެވެ.
[24] فقففقه الإسلام و أدلته 7|18
[25] الموسوعة الفقهية 19|200
[26] فقه الإسلام و أدلته 7|23
[27] އަބޫދާވޫދު ރިވާކުރެއްވި ޖާބިރުގެފާނުގެ ޢަމަލުފުޅެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނު ބަނީސުލައިމާގެ އަންހެނަކާ ކާވެނިކުރެއްވުން އަދައިގެން އެކަނބުލޭގެއަށް ބެއްލެވި ވާހަކައެވެ.
[28] فقه السنة2|347
