މާއްދާ(ޓާރމް)އާއި ހުށަހެޅުން (ރިޕްރެޒެންޓޭޝަން)ގެ ތަފާތު:
ކޮންޓުރެކްޓެއް ޢަޤްދުކުރެވުމުގެ މަރުޙަލާގެ ތެރޭގައި ކޮންޓުރެކްޓުގައި ޙިއްސާވާ ދެފަރާތުގެ މެދުގައި މުޢާމަލާތްތަކެއް ހިގާނެއެވެ. އަދި ވާހަކަތަކެއް ދެކެވޭނެއެވެ. މިއިން ވާހަކައެއް ފަހަރުގައި ކޮންޓުރެކްޓުގައި މާއްދާއެއްގެ ގޮތުގައި ނުލިޔެވި ހިގައިދާނެއެވެ. ނުވަތަ އެއްބަސްވެވޭ އެއްބަސްވުމުގެ ބައެއްކަމުގައި ސީދާ ނުހިމެނި ހިގައިދާނެއެވެ. އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި ކޮންޓުރެކްޓުގެ މާއްދާއެއްކަމުގައި އެމާއްދާވާނެތޯ ނުވަތަ ނުވާނެތޯ އެއީސުވާލެކެވެ. މިސުވާލުގެ ޖަވާބު ހޯދުމަށްޓަކައި ކޮންޓުރެކްޓު ދެބާވަތެއްގެ ކޮންޓުރެކްޓަށް ބަހައިލަންޖެހެއެވެ. އެދެބައަކީ: ޝަފަހީ ކޮންޓުރެކްޓާއި ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓުރެކްޓެވެ.
އަގަބަހުންކުރެވޭ ކޮންޓްރެކްޓު:
ޙަޤީޤަތުގައި މިފަދަ ސްޓޭޓުމެންޓުތަކަކީ ޝަފަހީ ކޮންޓުރެކުޓުގެ މާއްދާގެ ތެރެއިންވާ ބައެއްތޯ ނުވަތަ ކޮންޓުރެކުޓުގެ މާއްދާއިން ބޭރުގައިވާ ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންތަކެއްކަން ކަނޑައަޅާނީ ނިޔަތުގެ މައްޗަށެވެ. އެއްބަސްވުމުގައި ބައިވެރިވާ ފަރާތްތަކުގެ ނިޔަތްތައް ދެނެގަނެވޭނެ ގޮތްތައް ކޯޓުތަކުން ބޭނުންކުރަމުންދެއެވެ. ނުވަތަ އެކަން ދެނެގަތުމަށް ބޭނުންކުރާނެ މިންގަޑުތަކެއްވަނީ ކޯޓުތަކުން އެކަށައަޅާފައެވެ.
ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންއެއްކަމުގައި ނުވަތަ މާއްދާއެއްކަމުގައި އެސްޓޭޓްމެންޓުވުމުން ނުކުންނަ ތަފާތުތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. އެއީ އެސްޓޭޓުމެންޓަކީ މާއްދާއެއްކަމުގައި ބަލާނަމަ، އެފަދަ ޙާލަތުގައި އެސްޓޭޓުމެންޓަކާ ޚިލާފުވުމުން ކޮންޓުރެކްޓު އަމިއްލަ ޒާތުގައި ބާޠިލުވާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންއެއް މިސް-ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންއެއްކަމުގައި ވެއްޖެނަމަ، ބަދަލު ނަގައިދެވޭނީ ނުވަތަ ކޮންޓުރެކްޓާމެދު ފިޔަވަޅެއް އެޅޭނީ، އެބަދަލު ސާބިތު ކޮށްދިނުމުންނެވެ. މިސްރިޕްރެޒެންޓޭޝަން ރަނގަޅަށް ކޯޓުގައި ސާބިތު ކުރެވިގެންނެވެ.
ކޮންޓުރެކްޓު ބާޠިލުވުމާ ވިދިގެން ބަދަލު ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރާތަށް، ކޮންޓުރެކުޓުގައި ދެފަރާތުގެ މެދުގައި އެއްބަސްވެވިފައިވާ ގޮތުގެ މަތިން، އެދޭންޖެހޭ ބަދަލެއް ކޯޓުން ނަގައި ދޭނެއެވެ. އެބަދަލުވާންވާނީ ކޮންޓުރެކުޓު ބާޠިލުވެއްޖެނަމަ، އެކަމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ނަގައިދޭނެޖެހޭނެކަމަށް ކޮންޓުރެކްޓުގައި ދެފަރާތުން އެއްބަސްވެފައިވާ މިންވަރުގެ ބަދަލެއްކަމަށެވެ. [1]
އަޅުގަނޑުމެން މިތަނުގައި މިބުނާ މިސްރިޕްރެޒެންޓޭޝަންގެ މުރާދަކީ ނުބައިކޮށް ކަމެއް ހާމަކުރުމެވެ. މިސްރިޕްރެޒެންޓޭޝަންގެ ސަބަބުން، މިސްރިޕްރެޒެންޓޭޝަން ނެތި ޞައްޙަވާނެ ކޮންޓްރެކްޓެއް ބާޠިލް، ނުވަތަ ބާޠިލްވުން އެކަށޭނެ ކޮންޓުރެކްޓެއްކަމުގައިވެގެންދެއެވެ.[2]
އެހެންކަމުން ކޮންޓުރެކުޓުގެ ކުރިން ދެފަރާތުގެ މެދުގައި އަގަބަހުން ބަދަލުކުރެވޭ މުޢާމަލާތަކީ ކުންޓުރެކްޓުގެ މާއްދާއަކަށް ވުމަށްވުރެ ގާތްކަން ބޮޑީ ރިޕްރެޒެންޓޭޝަން އެއްކަމުގައިވުމެވެ. އެފަދައިން އެކަން އޮވެއްޖެނަމަ އެޙާލަތުގައި އެރިޕްރެޒެންޓޭޝަން، މިސްރިޕްރެޒެންޓޭޝަނެއްކަމުގައި ވެއްޖެނަމަ، ސީދާ އެކަމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުންތަކުގެ ބަދަލު ކޯޓުން ނަގައިދޭނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކޮންޓުރެކްޓު ބާޠިލުވެގެން ދާނީ އެފަދައިން އެކަންވާނެކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިވަޑައިގެންފިނަމައެވެ.
މިމައްސަލައިގެ މިސާލު ކޭހެއް: (schawel v reade) 1913
ދަނޑުގައި މަސްކަތްކުރާނެ އަހަކަށް ބޭނުންވެގެން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން، އަސްގެންގުޅޭ މީހެއްގެ އަސްކޮށްޓަށް ދިޔައެވެ. އަދި އަސްތައް ކުޑަކޮށް ބަލައި ދިރާސާކުރަން އޭނާ ފެށިއެވެ. އެހިނދު ދަޢުވާ ލިބޭފަރާތްކަމުގައިވާ އަސްތަކުގެ ވެރިފަރާތުން ބުނެފައިވަނީ: އަހުގައި އެއްވެސް މައްސަލައަށް ނޫޅޭނެ ކަމަށެވެ. އަދި އަހުގައި ކަމެއް އުޅޭނަމަ، އެކަމެއް އަންގާނެކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އިތުރަށް އެއަހުގެ ކަންކަން ބެލުމަށް ނޫޅެ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ ދެމެދުގައި، އަގާއި އަސް ފޯރުކޮށްދޭނެ މުއްދަތަކާމެދު އެއްބަސްވެވިއްޖެއެވެ. 3 ހަފްތާ ފަހުން އެއަސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބުނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެއަހަކީ ދަޑުގައި މަސައްކަތްކުރެވޭ ވަރަށްވުރެ މާ ބަލި އަހެއްކަން އެގުނެވެ. މިމައްސަލާގައި އުފެދުނު ސުވާލަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މިތަނުގައި ބުނެފައިވާ ބަހަކީ ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންއެއްތޯ ނުވަތަ މާއްދާއެއްތޯއެވެ؟ މިސުވާލުގެ ޖަވާބުގައި ކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ އެބުނުމަކީ ހަމައެކަނި ވޮރެންޓީއެއްކަމުގައެވެ. ކޮންޓުރެކްޓުގެ މާއްދާއެއްކަމުގައެވެ.[3]
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ އަލީގައި ބަލާނަމަ، މިމައްސަލާގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތުން ބުނެފައިވާ ބަސް ބެލެވޭނީ، ވިއްކުމާއި ގަތުމުގެ ޢަޤްދެއްގެ މާއްދާއެއްކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން އެމާއްދާއާ ޚިލާފުވުމުން އެޢަޤްދު ބާޠިލުވާނެއެވެ. އަދި އެފަދަ ޙާލަތުގައި ބަދަލުވެސް ދޭން ޖެހޭނެއެވެ. އެހެނީ އެބަހަކީ މުޅި ޢަޤުދު ބިނާކުރެވިފައިވާ އަޞްލެވެ. އެއީ އަހުގެ ފެންވަރާމެދު ގަންނަފަރާތް ހިތްހަމަ ޖެހުނު ސަބަބެވެ.[4]
މިކަމާ ގުޅުންހުރި އިތުރު ކޭހެއް: (Hopkins v Tanqueray)1854
މިކޭހުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ އަސްގަނެފައިވަނީ ނީލަމެއްގައެވެ. އަސްވިކުނުތާ އެއްދުވަސްފަހުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަހުގެ ފައި ބަލަމުންގެންދަނިކޮށް ދަޢުވާ ލިބޭފަރާތަށް ފެނިގެން ބުންޏެވެ. "ތިއަހުގެ ފައި ބަލާނެކަމެއްނެތެވެ. އަހަރެން ޔަޤީންކަންދޭ ގޮތުގައި ތިއަހުގެ ފައިގައި އެއްވެސް މައްސަލައެއް ނޫޅޭނެއެވެ." މިމައްސަލާގައި ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ މިބަހަކީ ވޮރެންޓީއެއްނޫންކަމުގައެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ރިޕްރެޒެންޓޭޝަނެއްކަމުގައެވެ. މިދެކޭހުގެ ފަރަޤަކީ ނުވަތަ ތަފާތަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟
ފުރަތަމަ ކޭސްކަމުގައިވާ (schawel v reade) 1913ގައި ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުން ބުނެފައިވާ ބަސް ބުނެފައިވަނީ އެއްބަސްވުން ޢަޤްދުކުރެވުނު ދުވަހުއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދެވަނަ ކޭހުގައި ދަޢުވާ ލިބޭފާރާތުން ބުނެފައިވާ ބަހެއް ބުނެފައިވަނީ އެއްބަސްވުން އެކުލަވައިލެވުނުތާ ދުވަހެއްފަހުންނެވެ. އެހެންކަމުން ސްޓޭޓްމެންޓެއް މާއްދާއެއްކަމުގައިވާނީ އެސްޓޭޓްމެންޓު، ބުނާ ވަގުތަށްވެސް ބަލައިގެންނެވެ. އެގޮތުން ސްޓޭޓްމެންޓު ބުނެފައިވަނީ ޢަޤްދުގެކުރިން ކަމުގައިވާނަމަ، އެއީ ގިނަ ޙާލަތްތަކުގައި މާއްދާއެކެވެ. އެހެންނޫންނަމަ ގިނަ ފަހަރުގައި އެފަދަ ސްޓޭޓްމެންޓުތައް ބެލެވޭނީ ހަމައެކަނި ރިޕްރެޒެންޓޭޝަންކަމުގައެވެ.
މިދެކޭސް ރަނގަޅަށް ދިރާސާކުރުމުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެގިގެންދަނީ ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ މާއްދާއެއްގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ އެކޮންޓުރެކްޓާ ގުޅުންހުރި ރިޕްރެޒެންޓޭޝަނެއްކަމުގައި ނިންމާނީ ކޭސްގެ ބާވަތަށް ބަލާފައިކަމެވެ. އެހެންކަމުން ބައެއްކޭސްތަކުގައި އެފަދަ ސްޓޭޓްމެންޓު މާއްދާއެއްކަމުގައި ބެލިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަނެއްބައި ކޭސްތަކުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ. ބެލެވޭނެ ޙާލަތްތަކާއި ނުބެލެވޭނެ ޙާލަތްތައް ކަނޑައަޅާނެ މިންގަނޑު ބަޔާންކުރެވިއްޖެކަމަށް ދެކެމެވެ.
މިދެންނެވުނު ކޭސްތަކުގައި ކޮންޓުރެކްޓަކީ ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއްނޫނެވެ. ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓުރެކްޓުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާނީ ތަފާތު އުޞޫލަކަށެވެ.
ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓުރެކްޓު:
ކޮންޓުރެކްޓުގައި ހިއްސާވާ ފަރާތްތަކުން ލިޔުމެއްގެ ޞިފައިގައި ކޮންޓުރެކްޓު އެކުލަވައިލާ މުޅި ކޮންޓުރެކްޓަކީ އެލިޔުމުގައި ހިމެނޭ މާއްދާކަމުގައި ނިންމުމުން ކޯޓުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ޙާލަތުވަރަށް ތަފާތެވެ. އެހެނީ ކޮންޓުރެކްޓުގެ އުޞޫލުތަކުގެ ތެރެއިން އުޞޫލެއްކަމުގައި "ޕެރޯލް އެވިޑެންސް ރޫލު"[5]ގެ ސަބަބުން ޝަފަހީ ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ ކުރިން ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ބަދަލުކުރެވުނު ވާހަކަތަކުގެތެރެއިން ކޮންޓުރެކްޓުގެ މާއްދާއެއްކަމުގައި ހިމެނިދާނެފަދަ ބަހެއް، އެކޮންޓުރެކްޓު ލިޔެވުމުން އެފަދައިން ނުވާނެއެވެ.[6]
ކޮންޓުރެކްޓެއް ލިޔެވިފައި އޮންނަ ޙާލަތުގައި އެފަދަ ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ ފާޅުކޮށް ހުންނަ މާއްދާތައް ދެނެގަތުމުގައި ދަތިތަކެއް ނުހުންނާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެފަދަ ޓާރމްތައް މާނަކުރުމުގައި ދަތިތަކެއް ހުރެދާނެއެވެ. މިއީ ޕެރޮލް އެވިޑެންސް ރޫލުގެ ނަތީޖާއެވެ. ޕެރޮލް އެވިޑެންސް ރޫލްގެ ބޭނުމަކީ ކޮންޓުރެކްޓަށް ދޭހަވާ މާއްދާއެއް އިތުރިވިޔަ ނުދިނުމެއްނޫނެވެ. ނުވަތަ ރިޕްރެޒެންޓޭޝަނެއް އިތުރުވާނެ ގޮތް ބަންދުކުރުމެއްވެސްނޫނެވެ.
އެއްބައި ލިޔެވިފައި، އަނެއްބައި ނުލިޔެވޭ ކޮންޓުރެކްޓު:
ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ އެއްބައި ޝަފަހީކޮށް އޮވެފައި އަނެއްބައި ލިޔެވިފައި އޮތްކަން ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، އެފަދަ ކޮންޓުރެކްޓަކާ މުޢާމަލާތުކުރުމުގައި ޕެރޮލް އެވިޑެންސް ރޫލުގެ ހަމަތަކެއް ނުހިގާނެއެވެ. އެފަދަ ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ ތެރެއަށް ކޮންޓުރެކްޓުގެ ލިޔުމުން ބޭރުން،(extrinsic) މާއްދާއެއް ގެނައުމަކީ ކުރެވިދާނެކަމެކެވެ. އެފަދައިން އެކަންކުރުމުގެ ބޭނުމަކީ އެކޮންޓުރެކްޓަކީ ފުރިހަމައަށް ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއްކަން ނުވަތަ އެކޮންޓްރެކްޓަކީ އެއްބައި ލިޔުމުން ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއްކަން ދެނެގަތުމެވެ. މިހެން މިކަން އޮތުމުން އެގެނީ ކޮންޓުރެކްޓުގައި ނުހިމެނޭ އެކަމަކު ކޮންޓުރެކްޓުގެ މާއްދާއެއްކަމުގައި ބެލެވޭނެ ޝަފަހީ މާއްދާއެއް އެބައޮތްކަން ސާބިތުކުރެވިއްޖެނަމަ އެފަދަ ޙާލަތުގައި ކޮންޓުރެކްޓަކީ އެއްބައި ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓުރެކްޓެއްކަމުގައި ނިންމޭނެއެވެ. އަދި އެކޮންޓުރެކްޓާ މެދު މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި "ރޫލް އޮފް ޕެރޮލް އެވިޑެންސް" ނުހިގާނެއެވެ.[7]
ދޭހަވާ މާއްދާ (އިމްޕްލައިޑް ޓަރމް):
ދޭހެވާ މާއްދާ (އިމްޕްލައިޑް ޓަރމްސް)އަކީ ކޮންޓުރެކުޓުގައި ބަޔާންކުރެވިފައި ނުވަތަ ލިޔެވިފައިނުވާ، މާއްދާއެކެވެ. އެފަދަ މާއްދާއެއް ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް އަންނަ ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި އެެއްބަސްވާ ދެފަރާތުގެ ޢަމަލުތަކާއި ދައުލަތުން އެކަށައަޅައި ތަންފީޛުކުރާ ޤާނޫންތައް ހިމެނެއެވެ. [8] މިފަދަ މާއްދާއެއް ކޮންޓުރެކްޓުގައި ހިމެނިގެން ދިއުން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ އެއްބަސްވުމުގައި ހިއްސާވާ ދެފަރާތުގެ ނިޔަތުގެ މައްޗަށެވެ. ނުވަތަ ބޭނުންވާ ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ. މިނިޔަތް ދެނެގަނެވެނީ ކޮންޓުރެކްޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބަސްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. ނުވަތަ ކޮންޓުރެކްޓުގެ ބާވަތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. ހަމައެފަދައިން ކޮންޓުރެކްޓުގައި ހިއްސާވާ ދެފަރާތް ވަންނަމުންދާ ޤާނޫނީ ގުޅުމުގެ މައްޗަށް ބަލައި މާއްދާއެއް އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެފަދައިން މާއްދާ އިތުރުކުރުމަކީ ޤާޟީގެ ޒިންމާއެއްނުވަތަ ބާރެއްވެސް ނޫނެވެ.[9]
ލޯޑު ވްރައިޓު (Lord Wright) ދޭހަވާ މާއްދާ ދެބާވަތެއްގެ މާއްދާއަކަށް ބައްސަވައިފައިވެއެވެ. އަދި އެދެބާވަތުގެ ތަފާތުތައް ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެދެބާވަތަކީ: 1- ޤާނޫނުގެ ސަބަބުން ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ އިމްޕްލައިޑް ޓަރމްސްއާއި އެއްބަސްވުމުގައި ބައިވެރިވާ ދެފަރާތުގެ ނިޔަތުގެ ސަބަބުން ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ މާއްދާއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ޙަޤީޤަތަށް ބަލާއިރު ޤާނޫނުގެ ސަބަބުން ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ މާއްދާތައް ކޮންޓުރެކްޓުން އުނިކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި ބާރު ކޮންޓުރެކުޓުގައި ބައިވެރިވާ ދެހިއްސާދާރުންނަށް ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ލިބިފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިއެއްބަސްވުމުގައި ހިއްސާވާ ދެފަރާތުގެ ބަސް ޤާނޫނުގެ ވެރިކަން (Rule of law) ގެ މައްޗަށް ބާރުގަދަވެއެވެ. އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ ޤާނޫނުގެ ދައުރެއް ފެށިގެން ނުވަތަ ފެންމަތިވެ ތިލަވެގެން އަންނަނީ، ކޮންޓުރެކްޓުގެ ބައިވެރިން އުފައްދާ ޤާނޫނީ ގުޅުމު(Legal relationship) ގެ ބާވަތުންނެވެ. މިސާލަކަށް ދަންނަވާނަމަ ވިއްކާމީހަކާ ގަންނަ މީހެއްގެ ގުޅުން ނުވަތަ، ކުއްޔަށްދޭމީހާއާއި ކުއްޔަށް ހިފާމީހާގެ ގުޅުންފަދަ ގުޅުންތަކެވެ. މިއިން ކޮންމެ ގުޅުމަކާ ވިދިގެން އެގުޅުމުގެ އިންތަކާއި މިންތަކާއި ތަރަހަ އެކަށައަޅާނެ ޤާނޫނުތަކެއް އެބަހުރެއެވެ. އެފަދަ ޤާނޫނުގެ ސަބަބުން ދޭހަވާ މާއްދާތަކަކަށް ޤާނޫނުގެ ތެރެއަށް ވަނުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބެއެވެ.
ޕްރޮފެސަރ ގްލެންވައިލް ވިލިއަމްސް (Glanvile Williams) ވިދާޅުވާގޮތުގައި ދޭހަވާ މާއްދާ މައިގަޑު ގޮތެއްގައި ބެހިވެގެންވަނީ ތިންބަޔަކަށެވެ. އެތިންބަޔަކީ:
1- ޢަޤްދު އެކަށިއެޅި ވަގުތު ހިއްސާދާރުންގެ ޚިޔާލުގައި ހިމެނި، އެއްބަސްވެވި، އެހެންނަމަވެސް ޢަޤްދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިނުވާ މާއްދާއެކެވެ.
2- ޢަޤްދު އެކަށިއެޅި ވަގުތުގައި އެމާއްދާ ހިއްސާދާރުންގެ ވިސްނުމުގައި ނެތް އެހެންނަމަވެސް ސުވާލުކޮށްފިނަމަ އެގޮތަށް ދެފަރާތުންވެސް އެއްބަސްވާނެ މާއްދާތަކެވެ.
3- މިފަދަ މާއްދާއަކީ ދެފަރާތުގެ ޚިޔާލުގައި ޢަޤްދު އެކަށައެޅި ވަގުތު ނެތް، އަދި ފަހުން އެމާއްދާ ނެތުމުން ކުރިމަތިވާ ދަތިކަން އެގޭނަމަ، ހިމަނާނެ މާއްދާތަކެވެ.މިހުރިހާ ބާވަތެއްގެ މާއްދާތަކެއް ކޮންޓުރެކްޓުގައި ހިމަނާނީ ކޯޓުން އެގޮތަށް އެކަންކުރަން ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ ޙާލަތުގައި ކޯޓުންނެވެ.[10]
ކުރުކޮށް މިދެންނެވުނީ ދޭހަވާ މާއްދާއަކީ ކޮބައިކަމެވެ. އަދި ބައެއް ޤާނޫނީ މާހިރުންގެ ގާތުގައި މިފަދަ މާއްދާތައް ބެހިގެންވާ ބައިތަކެވެ.
ކޮންޓުރެކްޓުގައި ދޭހަވާ މާއްދާ އިތުރުކުރެވޭ ގޮތްތައް:
ތިންގޮތަކަށް ކޮންޓުރެކުޓުގައި ދޭހަވާ މާއްދާ އިތުރުކުރެވެއެވެ.
* ޢާދަ ނުވަތަ ވިޔަފާރީގެ ބޭނުންތަކަށްޓަކައި ނުވަތަ ވިޔަފާރީގެ ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ސަބަބުންނެވެ.
* ކޯޓުން ނިންމައި އިމްޕްލައިޑް ޓަރމެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖައްސާ މާއްދާއެވެ. އެއީ ކޮންޓުރެކްޓުގައި ހިއްސާވާ ދެފަރާތުގެ ނިޔަތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކިކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ތެރެއަށް ކޯޓުން އިމްޕްލައިޑު ޓަރމެއްގެ ގޮތުގައި ވާއްދާ މާއްދާއެވެ.
* ސްޓެޗޫޓް (ޕާލިމަންޓުގެ ނިންމުން ނުވަތަ ޤާނޫން[11]) މިފަދައިން ކޮންޓުރެކްޓެއްގެ ތެރެއަށް މާއްދާއެއް އިތުރުކުރުމުގައި ކޮންޓުރެކްޓުގެ ހިއްސާދާރުންގެ ރުހުމާއި ނުރުހުމުގެ ވާހަކައެއް ނޯވެއެވެ.
1-ޢުރުފުގެ ސބަަބުން ނުވަތަ ވިޔަފާރީގެ އުޞޫލެއްގެ ސަބަބުން ކޮންޓްރެކްޓަށް އިތުރުކުރެވޭ ދޭހަވާ މާއްދާ:
ކޮންޓްރެކްޓުގައި ހިމެނޭ ސާފު މާއްދާ (އެކްސްޕްރެސްޑް ޓަރމް)އަކާ ޚިލާފުނުވާނަމަ، ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ޤާއިމްވެފައިވާ ޢުރުފެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތުގެ ހަމައަށް ބަލައިގެން ދޭހަވާ މާއްދާއެއް އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ. ޢުރުފެއްގެ ސަބަބުން ކޮންޓުރެކްޓެއްގައި މާއްދާއެއް ހިމެނުމަށްޓަކައި އެޢުރުފަކީ ޤައުމުގައި މަޝްހޫރު އެންމެންނަށް ރަނގަޅަށް އެގި ބަޔާންވެފައިވާ ޢުރުފެއްކަމުގައި ހިމެނެން ޖެހޭނެއެވެ.
މިސާލު ކޭސް: (Hutton v Warren) 1836
މިކޭހުގައި ކޯޓުން ބިމުގެ ވެރިމީހާގެ މައްޗަށް އެފަދަ ހުރިހާ ކޮންޓުރެކްޓުތަކުގެ ތެރެއަށް ޢުރުފުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އިތުރުކުރާ މާއްދާއެއްގެ ގޮތުގައި ބިމުގެ ވެރިފަރާތުން އެލަވަންސެއް ދޭން އަންގާ މާއްދާއެއް އިތުރުކުރިއެވެ. އިތުރުނުކުރާ ޙާލަތަކީ ހަމައެކަނި ކޮންޓުރެކްޓުގެ ހިއްސާދާރުން އިތުރުކުރުމާ ދެކޮޅު ހަދާ ޙާލަތެވެ.[12]
2- ކޯޓުން ކޮންޓްރެކްޓުގެ ތެރެއަށް އިތުރުކުރާ މާއްދާ:
ކޯޓުން ދޭހަވާ މާއްދާ ކޮންޓްރެކްޓުގެ ތެރެއަށް މައިގަނޑު ދެސަބަބެއް މެދުވެރިވެގެން އިތުރުކުރެއެވެ. އެދެސަބަބަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން އިރުކުރަން ޖެހޭ ޖެހުމާއި، ކޮންޓުރެކްޓު އިތުރަށް ފުރިހަމަކުރުމަށްޓަކައި ފެކްޓުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކޯޓުން އިތުރުކުރަން ނިންމާ ނިންމުމެވެ.
ޤާނޫނުގެ ސަބަބުން އިތުރުކުރަންޖެހޭ ޖެހުން:
ކޮންޓްރެކްޓުގައި ހިއްސާވާ ދެފަރާތުންކުރެ ފަރާތެއްގެ ނިޔަތުގެ މައްޗަށް ބެލުމެއްނެތް ގޮތެއްގައި އިތުރުކުރެވޭ ދޭހަވާ މާއްދާއަކީ ޤާނޫނުގެ ސަބަބުން އިތުރުވާ މާއްދާއެކެވެ. ޢާންމު ގޮތެއްގައި އެފަދަ މާއްދާތަކަކީ ކޮންޓުރެކްޓުގެ ހިއްސާދާރުންކުރެ ކޮންމެވެސް އެއްފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ޤާނޫނީ ގޮތުން ލާޒިމްކުރާ ކަމެއް ބަޔާންކުރާ މާއްދާތަކެކެވެ. މިފަދަ ބައެއް އިލްތިޒާމްތަކަކީ ކޯޓުން ކޮންޓްރެކްޓުގެ ތެރެއަށް އިތުރުކުރާ މާއްދާތަކެކެވެ. އެފަދަ މާއްދާތައް އިތުރުކުރެވެންވާނީ މަޤްބޫލު ސަބަބެއް މެދުވެރިވެގެންނެވެ.
ޤާނޫނީ ބައެއް މާހިރުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި މަޤްބޫލު ސަބަބެއް (Reasonable) އޮވެއްޖެނަމަ، އެފަދަ ޙާލަތުގައި ކޮންޓުރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ދޭހަވާ މާއްދާއެއް އިތުރުކުރުމުގެ އިޚުތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިފައިވެއެވެ. މިފަދައިން ލޯޑް ޑެނިން ފަދަ ބައެއް ބޭފުޅުން ވިދާޅުވިނަމަވެސް ޤާނޫނީ ޢިލްމުވެރިންކުރެ ވަރަށް ގިނަފަރާތްތަކުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ތެރެއަށް ކޯޓުން މާއްދާއެއް އިތުރުކުރަންވާނީ އެމާއްދާއެއް އިތުރުކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަން ޖެހޭ ކަމެއްކަމުގައިވާނަމެވެ.[13]
މިސާލު ކޭސް: (Liverpool City Council v Irwin)1977
ކުއްޔަށް ތަންތަން ހިފާ ފަރާތްތަކަށް ކުއްޔަށް ޓަވަރެއްގައި ހުރި ފްލެޓްތަކެއް ސިޓީ ކައުންސިލްއިން ފޯރުކޮށްދެއެވެ. މިޓަވަރުގެ ލިފްޓުތަކާއި ކުނިނައްތާ ނިޒާމުތައް ހުރީ ހަލާކުވެފައެވެ. ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެގްރިމެންޓުގައި ކުއްޔަށް ތަންތަން ހިފާ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ބައެއްކަންކަން ލާޒިމުކޮށްފައި އެބަހުއްޓެވެ. އަދި ކައުންސިލްއިން އެޓަވަރ ނުބެލެހެއްޓޭތީ، ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތްތަކުން އިޙްތިޖާޖު ކުރުމުގެ ގޮތުން ކުލި ފަސްކުރިއެވެ. އަދި ކައުންސިންގެ ފަރާތުން އެމީހުންނަށް ލިބެން ޖެހޭ އެއްޗެއް ހޯދުމަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިއެވެ. އެހިސާބުން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތްތަކުން ހުށަހެޅީ ކޮންޓްރެކްޓުގައި ހިމެނޭ ދޭހަވާ އިލްތިޒާމްއަކާ ކުއްޔަށް ދިންފަރާތުން ޚިލާފުވެފައިވާކަމަށެވެ. އެއީ އެބްލޮކް ނުވަތަ ޓަވަރ ރަނގަޅަށް ބެލެހެއްޓުމުގެ ޒިންމާއެވެ.
މިޚާއްޞަ އެއްބަސްވުމުގެ ތެރެއަށް ދޭހަވާ މާއްދާއެއް އިތުރުކުރުމަށް ކޯޓުން ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިޒާތުގެ ހުރިހާ އެއްބަސްވުންތަކެއްގެ ތެރެއަށް ކޯޓުން، ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތްތަކުން ބޭނުންކުރާ ސިޑި ބަރިއާއި ކުނި ނައްތާ ނިޒާމްތަކާއި ފްލެޓްތައް ބެލެހެއްޓުމަކީ ކުއްޔަށް ދޭ ފަރާތުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.
ފެކްޓުގެ ސަބަބުން އިތުރުކުރަންޖެހޭ ޖެހުން:
ކޮންޓްރެކްޓުގެ ހިއްސާދާރުންގެ ޙާލަތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އެފަރާތްތަކުގެ ނިޔަތަށް ބެލުމާއެކު، ކޮންޓްރެކްޓުގެ ތެރެއަށް ދޭހަވާ މާއްދާ އިތުރުކުރުމަކީ ފެކްޓުގެ ސަބަބުން އިތުރުކުރާ އިތުރުކުރުމެވެ. ޤާނޫނީ މާހިރުންގެ ތެރެއިން ވަރަށް ގިނަ ބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި މަޤުބޫލު ސަބަބެއް އޮވެއްޖެނަމަ މިގޮތަށް މާއްދާ އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް މިހާރު ގިނަފަހަރަށް ކޯޓުތަކުން ނިންމާ އުޞޫލަކީ ކޮންމެހެން އިތުރުކުރަން ނުޖެހޭނަމަ، އެފަދައިން މާއްދާއެއް އިތުރުނުކުރުމެވެ.
މިސާލު ކޭސް: (Equitable Life Assurance Society b Hymen) 2002
ފެކްޓުތަކުގެ މައްޗަށް ބެލުމަށްފަހު ކޯޓުން ސޮސައިޓީގެ ޑިރެކްޓަރަށް ފައިނަލް ބޯނަސްއެއް ދިނުން މަނާކުރުމަށް ކޯޓުން ނިންމިއެވެ. އެއީ ޕާޓީގެ މަޤުބޫލު އުންމީދުތަކުގެ މެދުގައި ހަމަނުޖެހުމެއް ހިގާނެ ގޮތެއްނުވާނެ ގޮތް ހެދުމަށެވެ. މިފަދަ މާއްދާއެއް އިތުރުކުރުމަކީ ކޮންމެހެންވެސް ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.
[1] Text book on contract law/203
[2] Internet-linked dictionary of law.
[3] Case book on contract law
[4] فقه الإسلام و أدلته 4|
[5] ޕެރޯލް އެވިޑެންސް ރޫލް ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި ލިޔެވިފައިވާ ކޮންޓުރެކްޓެއްކަމުގައި ކޮންޓުރެކްޓުވާނަމަ، އެލިޔުމަކީ ފުރިހަމަ މުޅިކޮންޓުރެކްޓެވެ. އަދި އެކޮންޓުރެކްޓަށް އިތުރު މާއްދާއެއް ޚާއްޞަކޮށް ޝަފަހީ ބަހެއް މާއްދާއެއްގެ ގޮތުގައި އިތުރުނުކުރެވޭނެއެވެ.
[6] Law of contract (J.C.Smith) 124
[7] Text book on contract law /208
[8] Collins internet-linked dictionary of law
[9] Case book on contract law
[10] Case book on contract law
[11] Dictionary of Law (LB Curzon) 363
[12] Text book on Contract Law (poole) 224
[13] The Law of Contract (J.C.Smith) 129
ދުސްތޫރީ ޤާނޫން:
ދުސްތޫރީ ޤާނޫން ނުވަތަ ޤާނޫން އަސާސީއަކީ އޭގައި ދައުލަތުގެ ބާވަތާއި ދައުލަތުގެ ބާރުތަކާއި އެބާރުތަކުގެ މިންވަރުތަކާއި ވާޖިބުތަކާއި އެކުލެވިގެންވާ ގޮތްތަކާއި ޢާންމު ފަރުދުންގެ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާއި އެފަރުދުންގެ ވާޖިބުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނެވެ.
ކޮންމެއަކަސް މިޤާނޫނަކީ ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސް ޤާނޫނެވެ. ނުވަތަ މައިގަނޑު ޤާނޫނެވެ. މިޤާނޫނުގެ އަސާސީ ޞިފަތައް ޤާނޫނީ ޢިލްމުވެރިން ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން ޤައުމުގެ ދާޚިލީ އެންމެހާ ޤާނޫނެއް ބިނާކުރެވިގެންދާނީ މިޤާނޫނާ ފުށުނާރާނެ ގޮތެއްގެ މަތީންނެވެ. ދުސްތޫރީ ޤާނޫން ނުވަތަ "ކޮންސްޓިޓުއުޝަނަލް ލޯ"އަށް ޤާނޫން އަސާސީއެވެ ކިޔެނީ މިހެންވެގެންކަމުގައި ޝެއިޚު މޫސާ ފަތުޙީ އޭނާގެ ޤާނޫނަށް މަގެއް އެފޮތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އެންމެކުރުކޮށް ދުސްތޫރީ ޤާނޫނަކީ ކޮބައިކަން ބުނެދޭނަމަ ދެންނެވޭނީ ދުސްތޫރީ ޤާނޫނަކީ ޤައުމެއް އެއަސާސްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެންދާ އަސާސްތަކާއި ޤައުމުގައި ދިރިއުޅޭ ފަރުދުންގެ ދިރިއުޅުން ތަންޡީމުކުރާ އަސާސީ ޤަވާޢިދުތަކުގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ދައުލަތުގެ ޤާނޫންތަކުގެ މަޞްދަރެވެ.
ޢާންމުކޮށް ދުސްތޫރީ ޤާނޫނު ބަޔާންކޮށްދޭނީ ދެކަމެކެވެ. އެއީ:
1- ފުރަތަމަކަމަކަށް ދައުލަތަކީ ކޮން ދައުލަތެއްކަން ބަޔާންކޮށްދިނުމެވެ. އެއީ، ރަސްކަމެއްކަމުގައިވާނަމަ، ނުވަތަ ޖުމްހޫރިއްޔަތެއްކަން ނުވަތަ ރިޔާސީ ނިޒާމަކަށް ހިގާ ޤައުމެއްކަން، ނުވަތަ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމެއްކަން ބަޔާންކޮށްދިނުމެވެ. ނޫނީ އެދައުލަތަކީ މިނިޒާމް އެކުވެފައިވާ މަސްހުނި ދައުލަތެއްކަން ބަޔާންކުރުމެވެ.
2- ދެވަނަކަމަކީ، ދައުލަތުގެ ބާރުތަކާއި އެބާރުތަކުގެ ޙުދޫދުތަކާއި ޒިންމާތައް ބަޔާންކުރުމެވެ. އަދި އެބާރުތައް ހިގަންޖެހޭނެ ގޮތްތައް ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރުމެވެ.
ދައުލަތުގެ މައިގަނޑު ތިންބާރަކީ އަންނަނިވި ބާރުތަކެވެ.
ހ. ތަޝްރީޢީ ބާރެވެ. ނުވަތަ ޤާނޫނުތައް އެކުލަވައިލުމުގެ ބާރެވެ. މިބާރުގެ ޒިންމާއަކީ ޤާނޫނު އެކުލަވައިލުމެވެ. އަދި ޤާނޫންތައް ހަރުދަނާ މިންގަނޑުތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކުރުމެވެ. އެއާއެކު، ދައުލަތް ހިންގުމުގެ ބައެއް ނިޒާމުތަކުގައި މިބާރަކީ ސަރުކާރު ޒިންމާދާރުކުރުވުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލުމުގެ ބާރެވެ.
ށ. ތަންފީޒީ ބާރެވެ. (އެގްޒަކްޓިވް ބާރެވެ.) މިބާރަކީ މަތީގައި ބަޔާންކުރެވުނު ބާރުތަކުން އެކުލަވައިލާ ޤާނޫންތައް ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ހިންގުމެވެ. އަދި ރައްޔިތުންނަށް ޚިދުމަތްދިނުމުވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ޢާންމު އޮފީސްތައް ހިންގުމެވެ.
ނ.ޤަޟާއީ ބާރެވެ. ނުވަތަ ޙުކުމްކުރުމުގެ ބާރެވެ. އިނގެރޭސި ބަހުން ދައްވާނަމަ، ޖުޑީޝަރީއެވެ. މިބާރަކީ ހުށަހެޅޭ އެކިބާވަތުގެ ޤަޟިއްޔާތައް ފައިސަލާކޮށް އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ޙުކުމްކުރާ ބާރެވެ. އެގޮތުން ޖިނާއީ ޢަދުލުގެ ނިޒާމާއި މަދަނީ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރާނީ މިބާރުންނެވެ. އަދި އިސްވެދެންނެވުނު ދެބާރުގެ މެދުގައި ބާރުތައް ތިލަފަތް ހަމަގޮތެއްގައި ބެހިގެންދޭތޯ ބަލާނީވެސް މިބާރުންނެވެ. (ޤާނޫނަށް މަގެއް/ އަލްއުސްތާޛު މޫސާ ފަތުޙީ ޞަފްޙާ 41، 42)
ތިންބާރު ވަކިކުރުމުގެ މަބްދައު އެންމެ ފުރިހަމައަށް ފެންނަމުންދާ އެއްދައުލަތަކީ ރިޔާސީ ނިޒާމް ދުނިޔެއަށް ތަޢާރަފުކޮށް އެނިޒާމް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ތަޠްބީޤުކޮށް ތަންފީޒުކުރަމުންގެންދާ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބާރުހުރި ދައުލަތްކަމުގައި ޔުނައިޓެޑް ސްޓޭޓުސް އޮފް އެމެރިކާއެވެ.
އެމެރިކާގެ ސެނެޓަށް ޤާނޫނު ހެދުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރުތައްވަނީ ލިއްބައިދީފައެވެ. ހަމައެއާއެކު މިބާރުވެރިކަން އެހެން އެއްވެސް މުއައްސަސާއަކާ ޙަވާލުކުރުން މަނާކުރުމަށްޓަކައި "ނާއިބެއް ލިބިނުގަނެވޭނެކަން ބަޔާންކުރާ މަބްދައެއް ތަޢާރަފުވެގެން ދިޔައެވެ. 1998 ވަނަ އަހަރުގައި ހިގައިދިޔަ
(Clinton v city of new York) ކޭހުގައި ޤާޟީން ނިންމަވާފައިވާ ނިންމެވުމުގެ އަސާސަކީ މިދެންނެވި މަބްދައެވެ. އެމަބްދައަކީ: non delegation doctrine އެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދުސްތޫރަށް ބަލާއިރުވެސް ބާރުތައް ވަކިވެފައިވާ ނިޒާމް ފެންނަމުން އެބަދެއެވެ. އެހެނީ މިރާއްޖޭގައި ތަންފީޒުކުރެވެމުންދާ ދިވެހި ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫން އަސާސާ (2008)ކީ ރިޔާސީ ނިޒާމުގެ މަބްދައުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ހެދިފައިވާ ޤާނޫން އަސާސީއެކެވެ.
ދުސްތޫރީ ޤާނޫނުގެ ބާވަތްތައް:
ދުސްތޫރީ ޤާނޫންތައް އުފެދޭ ގޮތަށް ބަލާއިރު މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ދުސްތޫރީ ޤާނޫންތައް ބެހިގެންވަނީ ތިންބަޔަކަށްކަން ޝައިޚު މޫސާ ފަތުޙީ ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ:
ހ. ރައްޔިތުންނަށް ދޭ ހަނދިޔާއެއްގެ ގޮތުގައި ވެރިމީހާ ނުވަތަ ޙާކިމާގެ ފަރާތުން ޤާނޫން އަސާސީ އުފެދިގެންއަންނަ ޤާނޫން އަސާސީއެވެ.
ށ. ރައްޔިތުންނާއި ޙާކިމާ ދެމެދުގައި ވެވޭ އެއްބަސްވުމެއްގެ ސަބަބުން އުފަންވެގެން އަންނަ ދުސްތޫރީ ޤާނޫނެވެ.
ނ. ރައްޔިތުން އެމީހުން އަމިލައަށް އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް ނަގައިދޭ ޤާނޫނު އަސާސީއެވެ.
ޤާނޫން އުފެދޭ ގޮތަށް ބަލާއިރު ޤާނޫނުތައް ބެހިގެންވަނީ މައިގަނޑުގޮތެއްގައި އިސްވެދިޔަ ބާވަތްތަކަށެވެ. އަދި އުސްތާޛު މޫސާ ފަތުޙީ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ޤާނޫން އަސާސީތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ފުރިހަމަ ޤާނޫނު އަސާސީއަކީ ތިންވަނަ ބާވަތުގެ ޤާނޫން އަސާސީއެވެ. ނުވަތަ އެބާވަތުގެ ދުސްތޫރެވެ.
ދެން އޮތީ ބަދަލުއައުމާއި ނައުމުގައި ދުސްތޫރީ ޤާނޫންތައް ބެހިގެންވަނީ ދެބާވަތަކަށެވެ. އެއީ ވިލުންތެރި ޤާނޫނާއި ހަރު ޤާނޫނެވެ.
ވިލުންތެރި ދުސްތޫރު:
ވިލުންތެރި ދުސްތޫރަކީ އިންގެރޭސި ބަހުން ދަންނަވާނަމަ ފްލެކްސިބަލް ކޮންސްޓިޓުއުޝަންއެވެ. އެފަދަ ދުސްތޫރަކީ އެއަށް ބަދަލުގެނައުމަށް މާގިނަކަންތައްތަކެއް ކުރުމެއްނެތި އާދައިގެ ޤާނޫނަކުން ބަދަލުގެނެވޭނެ ދުސްތޫރެވެ. އިނގެރޭސީންގެ ދުސްތޫރަކީ މިފަދަ ދުސްތޫރެކެވެ. އެހެންކަމުން އިނގެރޭސި ޕާލިމަންޓުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނެއް، ދުސްތޫރުގެ މާއްދާއަކާ ތަޢާރުޟުވެއްޖެނަމަ، ދުސްތޫރުގެ މާއްދާ އެޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ބަދަލުވެގެންދެއެވެ. އެހެންކަމުން ޕާލިމަންޓުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނެއް ދުސްތޫރާ އެއްގޮތްތޯ ބެލުމަކީ މިފަދަ ދުސްތޫރުތައް ލިބިފައިވާ ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑުގައި ހިމެނޭނެކަމެއްނޫނެވެ.
ހަރު ދުސްތޫރު:
މިފަދަ ދުސްތޫރަށް އިނގެރޭސިބަހުން ކިޔަނީ ރިޖިޑް ކޮންސްޓިޓުއަޝަނެވެ. އެއީ ޤާނޫނަކުން އެއަށް ބަދަލު ނުގެނެވޭ އަދިކިއެއްތަ އެއަށް ބަދަލެއް ގެނައުމަށްޓަކައި އާދަޔާ ޚިލާފު ޚާއްޞަ ކަންތައްތަކެއް ކުރަންޖެހޭ ދުސްތޫރެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިހުން ފާސްކުރާ އާދައިގެ ޤާނޫނަކުން މިފަދަ ދުސްތޫރެއްގެ މާއްދާއަކަށް ނުވަތަ ބަޔަކަށް ބަދަލެއް ނުގެނެވޭނެއެވެ. އަދި ޤާނޫން އަސާސީއަށް ބަދަލެއް ގެންނަން ބޭނުންވާނަމަ އެކަމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި އިޖުރާއާތުތަކެއް ކަނޑައްތުކޮށްގެން މެނުވީ އެބަދަލެއް ނުގެނެވޭނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ރާއްޖޭގެ ޤާނޫންއަސާސީއަކީ މިފަދަ ޤާނޫން އަސާސީއެކެވެ.
ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައެޅުން:
އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު ބާވަތްތަކުގެ ދުސްތޫރުތަކުގެ ތެރެއިން ވިލުންތެރި ދުސްތޫރެއް ލިބިފައިވާ ޤައުމުތަކުގައި ޕާލިމަންޓުން ފާސްކުރާ ޤާނޫންތައް ކޮންމެހެން ޤާނޫން އަސާސީއާ އެއްގޮތްވާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އެހެންކަމުން އެފަދަ ޤައުމުތަކުގައި ޤާނޫންތަކުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައަޅައި ޔަޤީންކުރުމަކީ ކުރަންޖެހޭކަމެއްނޫނެވެ.
ދުސްތޫރުތަކުގެ ތެރެއިން ޤާނޫނުތައް އެދުސްތޫރަށް ތަބާވުން ލާޒިމްވެގެންވަނީ، ރިޖިޑް ނުވަތަ ހަރު ދުސްތޫރެވެ. ސަބަބަކީ އެފަދަ ދުސްތޫރަށް ބަދަލުގެނައުމަކީ ޚާއްޞަވަކި ނިޒާމެއްގެ ދަށުން ކުރެވޭ އުދަގޫ ދަތި އިޖުރާއާތުތަކެއް އެކަމުގައި އެކުލެވިގެންވާކަމެކެވެ.
ޤާނޫންތަކުގެ މައްޗަށް ދުސްތޫރު އިސްކުރުމުގެ ފިކުރަކީ ޤަދީމީ ޔޫނާނުގެ ފަލްސަފާވެރިންގެ ކިބައިގައި އޮތް ފިކުރެއްވެސްމެއެވެ. އެކަން އެގެނީ އޮރޮސްޓަސް އޭނާގެ "ސިޔާސާ" ނަމަކަށް ކިޔުނު ފޮތުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާކަންކަމުންނެވެ. އޭނާ ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އަސާސީ ޤަވާޢިދުތަކަކީ، އާދައިގެ ޤާނޫނަކުން ބަދަލުކޮށް ގޮތްގޮތް ހެދިގެންވާނެ ޤަވާއިދުތަކެއްނޫނެކަމަށެވެ. މިކަމުން އެގެނީ ޤާނޫން އަސާސީގެ ފިކުރާއަކީ އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މިޒަމާނުގެ ފިކުރެއްނޫންކަމެވެ.
ކޮންމެއަކަސް މިހާރު މިޒަމާނުގެ ދައުލަތްތައް މިކަމުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބެހިގެންވަނީ ދެބާވަތަކަށެވެ. އެދެބާވަތަކީ:
ހ. ޤާޟީއަށް އެޙައްޤު ލިއްބައިދީފައިވާ ދައުލަތްތަކެވެ.
ށ. ޤާޟީންނަށް އެޙައްޤު ލިއްބައިނުދީ އެހެން ކޮންމެވެސް ނިޒާމަކުން ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތުކަން ކަނޑައަޅާ ދައުލަތްތަކެވެ.
ނ. ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ބަލަންނުޖެހޭ ދައުލަތްތަކެވެ.
ނ.ގައި އެވާ ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ބަލަން ނުޖެހޭ ދައުލަތްތަކަކީ އެދައުލަތްތަކުގެ ދުސްތޫރު ވިލުންތެރި ދުސްތޫރެއްކަމުގައި ހިމެނޭ ދައުލަތްތަކެވެ. މިސާލަކަށް އިނގެރޭސިވިލާތެވެ. އެފަދަ ދައުލަތްތަކުގައި ކޮންމެ ޤާނޫނަކީވެސް އެއްވެސް ޚާއްޞަ މަރުޙަލާއެއް ކަނޑައްތުކުރުމެއްނެތި ޢާންމު ޤާނޫނެއްގެ އެހީގައި ދުސްތޫރަށް ބަދަލުގެނެވޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން ދުސްތޫރަކީ އެއްގޮތަކަށް ދެމިއޮންނަ ދުސްތޫރެއްކަމުގައިނުވެއެވެ.
ށ.ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ޝަރުޢީ މަޙުކަމާއެއް މެދުވެރިނުކޮށް ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ޔަޤީންކުރާ ނިޒާމުގެ ވާހަކައެވެ. މިފަދަ ގޮތެއްގައި ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ޔަޤީންކުރާ އެއްދައުލަތަކީ ފަރަންސޭސިވިލާތެވެ. އެދައުލަތުގައި ޕާލިމަންޓުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތާމެދު ފާޑުކިޔުމަކީ ދުސްތޫރުން މަނާކޮށްފައިވާކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންމެވެސް އެހެންގޮތަކުން ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ޔަޤީންކުރެއެވެ. ހަމައެފަދައިން ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތާމެދު ސުވާލުކުރުމަކީ ކުށެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި އެކަމުގެ ޢުޤޫބާތްވެސް ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.
ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކަށް މިބާރުވެރިކަން ދީފައިވާ ދައުލަތްތަކުގައި އެކަން ޙަވާލުކޮށްފައިވަނީ ސަބަބުތަކަށްޓަކައެވެ.
ޤާޟީންނަށް މިޙައްޤު ދީފައިވާ ދައުލަތްތައް:
ޤާޟީންނަށް މިޙައްޤު ދީފައިވާ ދައުލަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާހަގަ ކޮށްލެވެނީ ޔުނައިޓަޑް ސްޓޭޓްއޮފް އެމެރިކާއެވެ. މިދައުލަތުގައި މިޙައްޤު ދީފައިވާ މިންވަރުގެ ސަބަބުން ވަރަށް ގިނަ ޤާނޫނީ މާހިރުންގެ ޢާންމު ޢިބާރާތެއްކަމުގައިވެފައިވެއެވެ. "އެމެރިކާ އޮންނާނީ ޤާޟީންގެ ސަރުކާރުގެ އަމުރުގެ ދަށުގައެވެ."
19ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅުން ފެށިގެން އައިސް ވިހިވަނަ ޤަރުނު ނިމެންދެންވެސް އެމެރިކާ މީހުން ތަޖުރިބާކޮށްފައިވަނީ މިނިޒާމެވެ. އެމެރިކާގައި ޤާޟީންނަށް މިމައްސަލައިގައި 3 ވަސީލަތެއް ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ.
އެތިންވަސީލަތަކީ: އަންނަނިވި ތިންވަސީލަތެވެ.
ހ. ދަފްޢުގެ ވަސީލަތް:
ފެޑެރަލް ކޯޓެއްގައި ނުވަތަ ސްޓޭޓް ކޯޓެއްގައިވެސް ޤާޟީއަށް ޤާނޫނެއްގެ އެއްވެސް މާއްދާއެއް ދުސްތޫރާ ޚިލާފުވާކަން އެގޭނަމަ، އެމާއްދާއަކާ އެއްގޮތަށް ޙުކުމް ނުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިނުރައްކާތެރި މައްސަލަތަކުގައި ދަށު ކޯޓުތަކުން ނިންމާ ނިންމުންތަކަކީ އެންމެ ފަހުގެ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ މަތީ ކޯޓުތަކުގައި މިމައްސަލަތަކާމެދު ބަޙުސްކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވިފައި އޮންނާނެއެވެ. ފަހަރުގައި މަތީ ކޯޓުން މިމައްސަލައިގައި ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ބަލައިގަނެވޭ ނިންމުމެއްކަމުގައި ބަލައިފާނެއެވެ.
މިވަސީލަތަކީ އެންމެ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ބޭނުންކުރެވެމުން އަންނަ ވަސީލަތެވެ. މިވަސީލަތުގެ ބޭނުމަކީ ޤާޟީންނަށް ޣައިރު ދުސްތޫރީ ޤާނޫނަކަށް ތަބާނުވުމުގެ އިޚުތިޔާރު ހޯދައިދިނުމެވެ. އެހެންކަމުން މިވަސީލަތުން ޤާނޫން ބާޠިލުކަމުގައި ކަނޑަ ނޭޅޭނެއެވެ.
މިޙުކުމުގައި ކޯޓުން ނިންމާނީ އެކޯޓުގެ ކުރިމަތީގައި އެޤާނޫނުގެ އެބަޔަކީ ނުވަތަ ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި މާއްދާތަކަކީ ތަބާވާންޖެހޭ، އެއަށް ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމުވެގެންނުވާ މާއްދާއެއްކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އެހެން ކޯޓަކުން އެނޫންގޮތަކަށް ނުވަތަ ފުރަތަމަ ކޯޓުން ކުރި ޙުކުމާ ފުށުއަރާ ގޮތަކަށް ޙުކުމްކުރުމަކީ ނޭކަށޭނެކަމެއްކަމުގައި ނުވާނެއެވެ.
ށ. ކޯޓު އަމުރުގެ ވަސީލަތް:
މިވަސީލަތުގައި ކޮންމެވެސް ފަރާތަކުން ކޯޓަށް ގޮސްގެން، ވަކި ޤާނޫނަކަށް ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގެ ބައަކަށް ޢަމަލުކުރުން ދައުލަތުގެ ވަކި މުވައްޒަފަކަށް މަނާކުރުމެވެ. އެއީ އެޤާނޫން ނުވަތަ ޤާނޫނުގެ އެބައި ދުސްތޫރާ ޚިލާފުވެފައިވާތީއެވެ. މިފަދައިން ކޯޓުން އަމުރެއް ނެރެއްޖެނަމަ، އެއަމުރަކަށް ފުރިހަމައަށް ކިޔަމަންވުމަކީ ދައުލަތުގެ ކޮންމެ މުވައްޒަފަކަށް މަޖުބޫރުކަމެކެވެ. އެއީ އިސްތިއުނާފުގެ މަރުޙަލާއަށް ގޮސް އެއަމުރު އެއަށްވުރެ މަތީ ކޯޓަކުން ބާޠިލުނުކުރާހާ ހިނދަކުގައެވެ.
ނ. ތަޤުރީރީ ޙުކުމްކަނޑައެޅުމުގެ ވަސީލަތް:
މިވަސީލަތަކީ ކަނޑައެޅިގެން ވަކި ޤާނޫނެއް ދުސްތޫރާ ޚިލާފުކަމަށް ޙުކުމްކުރުމުގެ ވަސީލަތެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިޙުކުމުގެ ސަބަބުން ޤާނޫނު ބާޠިލުވެގެން ނުދާނެއެވެ. މިޙުކުމަކީ ހަމައެކަނި ކޯޓުގެ ޝަޚްޞީ ރައުޔަ ފާޅުކުރުމެވެ.
މިއުޞޫލަށް 1918މ.ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މިއަދާހަމައަށްވެސް އެމެރިކާގައި މިވަސީލަތް ބޭނުންކުރަމުން އާދެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޤާނޫނީ ބާރުވެރިކަން މިނިޒާމަށް ލިބުނީ 1938ގައި ކޮންގްރެސްއިން ފާސްކޮށްފައިވާ ޤާނޫނަކުންނެވެ.
މިބުނެވުނު ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ޤާނޫނެއް ބާޠިލުކުރުމުގެ ބާރުވެރިކަން އެއްވެސް ކޯޓަކަށް ލިބިފައިނުވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ފެޑެރަލް ސްޕްރީމް ކޯޓުން، ޤާނޫނަކަށް ޢަމަލުކުރުމުން މަނާވެގެންފިނަމަ އެޤާނޫނެއްގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ގެއްލިގެން ދެއެވެ. އަދި އެޤާނޫނަކަށް ދަށު ކޯޓުތަކުން ޢަމަލުކުރުމަކީ ނާދިރުކަމެކެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި އުސްތާޛު މޫސާ ފަތުޙީ ވިދާޅުވެފައިވަނީ ފެޑެރަލް ސްޕްރީމް ކޯޓަށް ޤާނޫނު އުވައިލުމުގެ ބާރު ލިބިފައިވާކަމަށެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ބެލުން:
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ އިޚުތިޞާޞުގެ އެންމެ މުހިއްމު ބައަކީ ޤާނޫންތަކުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައެޅުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫން އަސާސީތަކުގެ ތެރެއިން 2008ވަނަ އަހަރު ތަޞްދީޤުކުރެވުނު ޤާނޫން އަސާސީއަކީ އެންމެ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އެފަދައިން ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަށަވަރުކުރުމުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރާ ދުސްތޫރެވެ. މިހާރު ރައްޔިތުން މަޖިލީހުން ހަދާ ހުރިހާ ޤާނޫންތަކާއި އެޤާނޫންތަކުން ބާރު ލިބިގެން ހަދާ ހުރިހާ ޤަވާޢިދުތަކެއްވާންވާނީ ދުސްތޫރީ ޤާނޫންތަކެއް އަދި ޤަވާޢިދުތަކެއް ކަމުގައެވެ. އެކަން ޔަޤީންކުރާނީ ކޯޓުންނެވެ.
އެމެރިކާގައި ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތުކަން ޔަޤީންކުރަން ބޭނުންކުރާ ހުރިހާ ވަސީލަތްތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ. އެކަން ވަރަށް ސާފުކޮށް ޤާނޫން އަސާސީން އެގެއެވެ.
ޙުކުމްކުރުމުން މަނާވެގަތުން:
ޝަރުޢީ ކޯޓެއްގެ ޤާޟީއަކަށް ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގެ ބައެއް ދުސްތާރާ ޚިލާފުކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ ޤާނޫނަކަށް ނުވަތަ ޤާނޫނުގެ އެފަދަ ބަޔަކަށް ކިޔަމަންނުވުމުގެ ފުރިހަމަ އިޚުތިޔާރާއި ބާރު ލިބިފައިވެއެވެ.
ޤާނޫން އަސާސީގެ 144ވަނަ މާއްދާގެ ހ.ގައި ބުނެފައިވަނީ ކޮންމެ ކޯޓަކަށްމެ އެކޯޓުގެ އިޚުތިޞާޞުގެ ތެރޭގައި ޤާނޫނެއްގެ ތެރެއިން ދުސްތާރާ ޚިލާފުވާމިންވަރު ބާޠިލުކަމުގައި ކަނޑައެޅޭނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ދުސްތޫރާ ޤާނޫނެއް ޚިލާފުވޭތޯ ބެލުމާއި އެކަމުގައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކުގެ ތެރެއިން ސްޕްރީމް ކޯޓާއި ހައިކޯޓުގެ އިޚުތިޞާޞުގައި ހިމެނޭކަމެކެވެ. އެކަން ޤާނޫން އަސާސީގެ 143ވަނަ މާއްދާގެ ހ.ގައި ބަޔާންވެފައިވެއެވެ. އެމާއްދާ ބުނަނީ: "ރައްޔިތުން މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ޤާނޫނަކުން ބައެއްވިޔަސް ޤަނޫނު އަސާސީއާ ޚިލާފުވޭތޯ ބެލުމާއި، އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވަނީ ހައިކޯޓަށާއި ސްޕްރީމް ކޯޓަށެވެ."
މިމާއްދާތަކުގައި އެބުނާވާހަކަތަކުގެ މާނައަށް ވިސްނައިލުމުން އެގެނީ ޤާނޫނެއް ބާޠިލުކަމުގައި ކަނޑައެޅުމުގައި ބާރުވެރިކަން ލިބިފައިވާ ފަރާތަކީ ހައިކޯޓާއި ސްޕްރީމް ކޯޓުކަމުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދަށު ކޯޓުތަކުގެ އިޚުތިޞާޞުގެ ތެރޭގައި ބަލަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި ޤާނޫނެއްގެ ބައެއް ނުވަތަ ޤާނޫނެއް ދުސްތޫރާ ޚިލާފުވާކަން ޔަޤީންވެ ސާބިތުވެއްޖެނަމަ އެފަދަ ޤާނޫނަކަށް ނުވަތަ ޤާނޫނުގެ ބަޔަކާމެދު ގޮތް ކަނޑައެޅުމުގެ ބާރު ލިބިފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން ދިވެހި ރާއްޖޭގައި ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކަށް ޤާނޫން ހަދާ ބާރުގެ މައްޗަށް ބާރުވެރިކަމެއް ލިބިފައިވެއެވެ.
އަދި ޤާނޫން އަސާސީއާ ޚިލާފު ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ޤާނޫނުގެ ބައެއް އުވައިލެވިގެން ދާއިރު އެކަމާގުޅިގެން ކުރަން ޖެހޭކަންތައްތައް ޤަނޫނު އަސާސީގެ 144ވަނަ މާއްދާގެ ށ.ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.
ކޯޓުތަކުން ޤާނޫންގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައެޅުމުގެ ބޭނުން:
އާއެކެވެ. ޤާނޫނެއްގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައެޅުމަކީ ކޮންމެހެން ކޯޓުން ކުރަން ޖެހޭކަމެއްކަމުގައިވާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެފަދައިން ނިންމާފައިވާ ދައުލަތްތަކުގައި އެގޮތަށް އެކަން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ސަބަބަކަށްޓަކައެވެ.
އެއީ ސިޔާސީ ބޭނުންތަކުން ޤާނޫންތައް މިންޖުވުމެވެ. އެހެނީ ޕާލިމަންޓުތައް ހިނގަމުންދަނީ ސިޔާސީ އޮއިވަރުތަކުގެ ތެރޭގައެވެ. އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ޤާނޫނީ ޢިލްމުލިބިފައިވާ ހުނަރުވެރިންގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ މަޖިލީހެއްކަމުގައި އެމަޖިލިސް ވާކަށް ނުޖެހެއެވެ.
ތަޖުރިބާއަށް ބަލާއިރު ގިނަ ފަހަރުގައި ސިޔާސީ ނިންމުންތަށް ނިމޭ ތަނެއްކަމުގައި މަޖިލިސްވާތީ، ސިޔާސީ ކުލަވަރު ޤާނޫންތަކުގައި ޖެހިގެންދެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކޯޓުތަކުގައި ތިއްބަވާ ޤާޟީންނަކީ ވަކި އިޚުތިޞާޞެއްގެ ވެރިބައެކެވެ. އެމީހުންނަކީ ޤާނޫނީ މާހިރުންނެވެ. ޤާނޫން ދަންނަ މީހުންނެވެ.
ވަރަށްގިނަ ފަހަރަށް ތިން ބާރުވަކިވެފައިވާ ނިޒާމެއްގައި ކޯޓުތަކުން ޤާނޫން ހަދާ މަޖިލީހުގެ މައްޗަށް ބާރު ފޯރުވުމަކީ އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މައްސަލައެއްނޫނެވެ. އެހެނީ ޤާނޫން ހަދާ މަޖިލީހުގެ އިޚުތިޞާޞަކީ ޤާނޫން އެކުލަވައިލުމެވެ. ކޯޓުން ކުރާހާވެސް ކަމަކީ އެފަދަ ޤާނޫންތަކުގެ ޞައްޙަކަމާއި ބާޠިލުކަންބަލަނީއެވެ. އަދި ޞައްޙަނޫން ޤާނޫންތައް އުވައިލަނީއެވެ. މިއީ ފާރަވެރިވުމުގެ ހަމައެކެވެ. އެހެންކަމުން ތިންބާރުގެ މެދުގައި އޮންނަ ފާރަވެރިވުމުގެ އެއްއުޞޫލެވެ.
ދުސްތޫރަކީ ދައުލަތުގެ މައި އަސާސެވެ. ހުރިހާ ބާރެއްވެސް، ކަންކަން ތަންޒީމުކުރާނީ ދުސްތޫރުގައި ބަޔާންވެފައިވާ ގޮތަށެވެ. އެކަމުގައި ޚިލާފެއްނެތެވެ. އެހެންކަމުން ދުސްތޫރުގެ ބާރުވެރިކަން ރައްކާތެރިކުރުމަކީ ޝަރުޢީ މަޙުކަމާތަކުގެ ޒިންމާއެކެވެ.
ޤާނޫނުގެ ދުސްތޫރިއްޔަތު ކަނޑައެޅުމަކީ ސީދާ ގޮތުގައި ދުސްތޫރުގެ ބާރުވެރިކަން ޙިމާޔަތްކުރުމެވެ. އެއީ ދައުލަތުގެ ޝަރުޢީ ބާރުން ކުރަން ޖެހޭނެކަމެއްކަމުގައި މިޒަމާނުގެ ޤާނޫނީ މާހިރުންގެ ޖުމްހޫރު ބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގަންނަވައެވެ
